۞ تِلۡكَ ٱلرُّسُلُ فَضَّلۡنَا بَعۡضَهُمۡ عَلَىٰ بَعۡضٖۘ مِّنۡهُم مَّن كَلَّمَ ٱللَّهُۖ وَرَفَعَ بَعۡضَهُمۡ دَرَجَٰتٖۚ وَءَاتَيۡنَا عِيسَى ٱبۡنَ مَرۡيَمَ ٱلۡبَيِّنَٰتِ وَأَيَّدۡنَٰهُ بِرُوحِ ٱلۡقُدُسِۗ وَلَوۡ شَآءَ ٱللَّهُ مَا ٱقۡتَتَلَ ٱلَّذِينَ مِنۢ بَعۡدِهِم مِّنۢ بَعۡدِ مَا جَآءَتۡهُمُ ٱلۡبَيِّنَٰتُ وَلَٰكِنِ ٱخۡتَلَفُواْ فَمِنۡهُم مَّنۡ ءَامَنَ وَمِنۡهُم مَّن كَفَرَۚ وَلَوۡ شَآءَ ٱللَّهُ مَا ٱقۡتَتَلُواْ وَلَٰكِنَّ ٱللَّهَ يَفۡعَلُ مَا يُرِيدُ ٢٥٣

ئەنە شۇ پەيغەمبەرلەرنىڭ بەزىسىنى بەزىسىدىن ئۈستۈن قىلدۇق①. ئاللاھ ئۇلارنىڭ بەزىسى (يەنى مۇسا ئەلەيھىسسالام) بىلەن سۆزلەشتى ۋە بەزىسىنىڭ (يەنى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ) دەرىجىسىنى يۇقىرى كۆتۈردى. مەريەم ئوغلى ئىيساغا (ئۆلۈكلەرنى تىرىلدۈرۈش، گاچىلارنى، بەرەس كېسىلىنى ساقايتىشقا ئوخشاش) روشەن مۆجىزىلەرنى ئاتا قىلدۇق. ئۇنى روھۇلقۇدۇس (يەنى جىبرىئىل ئەلەيھىسسالام) بىلەن كۈچلەندۈردۇق②، ئەگەر ئاللاھ خالىغان بولسا ئىدى، ئۇلاردىن كېيىن كەلگەن ئۈممەتلەر ئۇلارغا روشەن دەلىللەر كەلگەندىن كېيىن ئۆزئارا ئۇرۇشماس ئىدى، لېكىن ئۇلار ئىختىلاپ قىلىشتى، بەزىسى ئىمان ئېيتتى، بەزىسى كاپىر بولدى. ئەگەر ئاللاھ خالىغان بولسا ئىدى، ئۇلار ئۆزئارا ئۇرۇشماس ئىدى③، لېكىن ئاللاھ خالىغىنىنى قىلىدۇ [253].

① قۇرئان كەرىم باشقا بىر ئايەتتىمۇ بۇ نۇقتىنى بايان قىلىپ، مۇنداق دەيدۇ: ﴿ بىز ھەقىقەتەن پەيغەمبەرلەرنىڭ بەزىسىنى بەزىسىدىن ئۈستۈن قىلدۇق، داۋۇدقا زەبۇرنى ئاتا قىلدۇق ﴾. (سۈرە ئىسرا 55 - ئايەت) شۇنىڭ ئۈچۈن بۇنىڭ ھەقىقەت ئىكەنلىكىدە ھېچ شەك يوق. لېكىن مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ «سىلەر مېنى (باشقا) پەيغەمبەرلەردىن ئارتۇق بىلمەڭلار» )سەھىھۇل بۇخارى 4638 - ھەدىس، سەھىھ مۇسلىم 135‏ - باب( دېگەن سۆزىدىن ئۇلارنىڭ بىر - بىرىدىن پەزىلەتتە ئارتۇق ئىكەنلىكىنى ئىنكار قىلىش دېگەن مەنىنى ئەمەس، بەلكى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ئۈممىتىگە ئاشۇ پەيغەمبەرلەرنى ئەدەپ - ئېھتىرام بىلەن تىلغا ئېلىشنى تەلىم بېرىۋاتىدۇ، دەپ چۈشىنىش كېرەك. يەنى بۇ يەردە ئۇلارنىڭ قانداق ئالاھىدىلىك ۋە سۈپەتلەر بىلەن بىر - بىرىدىن ئارتۇق بولغانلىقىنى سىلەر ياخشى بىلمەيسىلەر، شۇڭا باشقا پەيغەمبەرلەرنىڭ قەدىر - قىممىتى ۋە ئارتۇقچىلىقلىرىنى چۈشۈرگەن ھالدا، مېنىڭ ئارتۇقچىلىقىمنى بايان قىلماڭلار، دېمەكچى. ئەمەلىيەتتە بەزى پەيغەمبەرلەرنىڭ بەزىسىدىن پەزىلەتتە ئارتۇق ئىكەنلىكى ۋە مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ پەزىلەتتە ھەممە پەيغەمبەرلەردىن ئارتۇق ئىكەنلىكى قۇرئان - ھەدىس دەلىللىرى بىلەن ئىسپاتلانغان ۋە ئەھلى سۈننە ۋەلجەمائەنىڭ بىرلىككە كەلگەن ئەقىدىسىدۇر. )تەپسىلاتىنى بىلىش ئۈچۈن ئىمام شەۋكانىنىڭ «فەتھۇلقەدىر» دېگەن كىتابىغا قارالسۇن(

② بۇنىڭدا ئىيسا ئەلەيھىسسالامغا بېرىلگەن گاچىلارنى ۋە بەرەس كېسىلىنى ساقايتىش، ئۆلۈكلەرنى تىرىلدۈرۈش قاتارلىق مۆجىزىلەر كۆزدە تۇتۇلىدۇ. ئۇنىڭ تەپسىلىي بايانى سۈرە ئال ئىمراندا كېلىدۇ. «روھۇلقۇدۇس» دېگەندە جىبرىل ئەلەيھىسسالام كۆزدە تۇتۇلىدۇ، بۇ نۇقتا ئىلگىرىمۇ بايان قىلىندى.

③ بۇ تېمىنى ئاللاھ تائالا قۇرئان كەرىمدە بىر نەچچە جايدا بايان قىلغان بولۇپ، بۇنىڭدىن دىندا ئىختىلاپ بولۇشنى ئاللاھ تائالا ياخشى كۆرىدىكەن دەپ چۈشۈنۈش توغرا ئەمەس. بەلكى ئاللاھ تائالا ئىختىلاپنى قەتئىي ياقتۇرمايدۇ. ئاللاھ تائالا ھەممە كىشىلەرنىڭ ئۆزى نازىل قىلغان شەرىئەتنى قوبۇل قىلىپ، جەھەننەمدىن ئامان قېلىشىنى ياقتۇرىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن كىتابلارنى نازىل قىلدى، پەيغەمبەرلەرنى ئارقا - ئارقىدىن ئەۋەتىپ تۇردى. پەيغەمبەرلىكنى مۇھەممەد سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋەسەللەم بىلەن ئاخىرلاشتۇردى. ئۇنىڭدىن كېيىنمۇ خەلىپىلەر، ئۆلىمالار ۋە دەۋەتچىلەر ئارقىلىق ھەقكە دەۋەت قىلىش، ياخشىلىققا بۇيرۇش، يامانلىقتىن توسۇشنى داۋاملاشتۇردى ۋە ئۇ ئىشلارنىڭ ئەھمىيىتىنى تەكىتلەپ بايان قىلدى. نېمە ئۈچۈن شۇنداق قىلدى؟ كىشىلەرنىڭ ئاللاھ ياخشى كۆرگەن يولنى تاللىشى ئۈچۈن شۇنداق قىلدى. بىراق ئاللاھ تائالا كىشىلەرگە ھىدايەت ۋە گۇمراھلىقتىن ئىبارەت ئىككى يولنى كۆرسىتىپ، ئۇلارنى ئىككى يولنىڭ بىرىنى تاللاشقا مەجبۇر قىلمىدى، بەلكى سىناش ئۈچۈن ئۇلارغا تاللاش ھوقۇقى ۋە ئىرادە ئەركىنلىكى بەردى. شۇڭا بىر قىسىم كىشىلەر بۇ تاللاش ئەركىنلىكىنى توغرا ئىشلىتىپ مۇئمىن بولىدۇ؛ يەنە بىر قىسىم كىشىلەر ئۇنى توغرا ئىشلەتمىگەنلىكتىن كاپىر بولىدۇ. مانا بۇ ئاللاھنىڭ ھېكمىتى ۋە ئىرادىسىدۇر، ئەمما ئۇنىڭ رىزالىقى بولسا باشقا بىر نەرسىدۇر.

يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَنفِقُواْ مِمَّا رَزَقۡنَٰكُم مِّن قَبۡلِ أَن يَأۡتِيَ يَوۡمٞ لَّا بَيۡعٞ فِيهِ وَلَا خُلَّةٞ وَلَا شَفَٰعَةٞۗ وَٱلۡكَٰفِرُونَ هُمُ ٱلظَّٰلِمُونَ ٢٥٤

ئى ئىمان ئېيتقانلار! سودىلىشىش، دوستلۇق ۋە (ئاللاھنىڭ ئىزنى ۋە رۇخسىتىسىز) شاپائەت بولمايدىغان (قىيامەت) كۈنى يېتىپ كېلىشتىن بۇرۇن، سىلەرگە بىز رىزىق قىلىپ بەرگەن نەرسىلەردىن (ياخشىلىق يوللىرىغا) سەرپ قىلىڭلار①. كاپىرلار (نېمەتكە تۇزكورلۇق قىلغۇچىلار ئۆزىگە) زۇلۇم قىلغۇچىلاردۇر [254].

① يەھۇدىيلار، ناسارالار، كاپىرلار ۋە مۇشرىكلار ئۆزلىرىنىڭ پېشىۋالىرىنى (يەنى پەيغەمبەرلەر، ۋەلىيلەر، بۇزرۇكلار، پىر - مۇرشىدلەرنى) ئۆزلىرىنىڭ ئىمتىيازلىرى ئارقىلىق مۇرىتلىرىنى ئاللاھتىن تىلىۋالالايدۇ ۋە تىلىۋالىدۇ دەپ ئېتىقاد قىلاتتى. ئۇلار بۇنى شاپائەت دەپ قارايتتى. دېمەك ئۇلار بۈگۈنكى كۈندىكى جاھىل كىشىلەرگە ئوخشاش پىر - مۇرشىدلىرىمىز ئاللاھنىڭ دەرگاھىغا بېرىپ ئولتۇرۇۋالىدۇ، بىزنىڭ گۇناھلىرىمىزنى تىلىۋالىدۇ دەپ ئويلايتتى. بۇ ئايەتتە ئۇنداق شاپائەتنىڭ مەۋجۇت ئەمەسلىكى بايان قىلىندى. ئۇنىڭدىن كېيىن كەلگەن ئايەتەلكۇرسى ۋە باشقا ئايەت - ھەدىسلەردە باشقا بىر خىل شاپائەتنىڭ مەۋجۇت ئىكەنلىكى بايان قىلىندى ۋە بۇ خىل شاپائەتنىڭ پەقەت ئاللاھ رۇخسەت قىلغان كىشىلەرنىڭلا قولىدىن كېلىدىغانلىقى بىلدۈرۈلدى، ئۇلار پەقەت ئاللاھ رۇخسەت قىلغان كىشىلەرنىلا شاپائەت قىلالايدۇ. ئاللاھ تائالا پەقەت تەۋھىد ئەھلى بولغان كىشىلەرنىلا شاپائەت قىلىشقا رۇخسەت قىلىدۇ، شاپائەت قىلغۇچىلار پەرىشتىلەر، پەيغەمبەرلەر، شېھىتلەر ۋە سالىھلاردىن بولىدۇ، ئۇلارنىڭ ھېچقايسىسى ئۆز ئىمتىيازى ئارقىلىق ئاللاھ تائالاغا ھېچقانداق بېسىم ئىشلىتەلمەيدۇ، ئەكسىچە ئۇلار ئۆزلىرىمۇ ئاللاھتىن قورققانلىقتىن شۇنداق تىترەپ كېتىدۇكى، ھەتتا رەڭلىرى ئۆڭۈپ، چىرايلىرىدا قان قالمايدۇ. يەنە بىر ئايەتتە مۇنداق كەلگەن: ﴿ ئاللاھ ئۇلارنىڭ قىلغانلىرىنى ۋە قىلماقچى بولغانلىرىنى بىلىپ تۇرىدۇ، ئۇلار ئاللاھ رازى بولغانلارغىلا شاپائەت قىلىدۇ، ئاللاھنىڭ ھەيۋىسىدىن تىترەپ تۇرىدۇ ﴾. (سۈرە ئەنبىيا 28‏ - ئايەت)

ٱللَّهُ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ٱلۡحَيُّ ٱلۡقَيُّومُۚ لَا تَأۡخُذُهُۥ سِنَةٞ وَلَا نَوۡمٞۚ لَّهُۥ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِۗ مَن ذَا ٱلَّذِي يَشۡفَعُ عِندَهُۥٓ إِلَّا بِإِذۡنِهِۦۚ يَعۡلَمُ مَا بَيۡنَ أَيۡدِيهِمۡ وَمَا خَلۡفَهُمۡۖ وَلَا يُحِيطُونَ بِشَيۡءٖ مِّنۡ عِلۡمِهِۦٓ إِلَّا بِمَا شَآءَۚ وَسِعَ كُرۡسِيُّهُ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضَۖ وَلَا يَـُٔودُهُۥ حِفۡظُهُمَاۚ وَهُوَ ٱلۡعَلِيُّ ٱلۡعَظِيمُ ٢٥٥

بىر ئاللاھتىن باشقا ھېچقانداق ئىلاھ يوقتۇر. ئاللاھ ھەمىشە تىرىكتۇر، ھەممىنى ئىدارە قىلىپ تۇرغۇچىدۇر. ئۇ مۈگدەپ قالمايدۇ، ئۇنى ئۇيقۇ باسمايدۇ. ئاسمانلاردىكى ۋە زېمىندىكى ھەممە نەرسە ئۇنىڭدۇر. ئاللاھنىڭ رۇخسىتىسىز كىممۇ ئاللاھنىڭ ئالدىدا شاپائەت قىلالىسۇن. ئاللاھ ئۇلارنىڭ ئالدىدىكى ۋە كەينىدىكى (دۇنيا ۋە ئاخىرەتتىكى) ئىشلارنىڭ ھەممىسىنى بىلىپ تۇرىدۇ①. ئۇلار ئاللاھنىڭ ئىلىمىدىن ئاللاھ بىلدۈرۈشنى خالىغان نەرسىلەردىن باشقا ھېچ نەرسىنى بىلمەيدۇ. ئاللاھنىڭ كۇرسى② ئاسمانلارنى ۋە زېمىننى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ئاسمان ـ زېمىننى ساقلاش ئۇنىڭغا ئېغىر كەلمەيدۇ. ئۇ ھەممىدىن ئۈستۈندۇر، ھەممىدىن ئۇلۇغدۇر [255].

① بۇ ئايەت «ئايەتۇلكۇرسى» دەپ ئاتىلىدۇ، ئۇنىڭ پەزىلەتلىرى سەھىھ ھەدىسلەردە بايان قىلىنغان. يەنە بۇ قۇرئان كەرىمدىكى ئەڭ ئۇلۇغ ئايەتتۇر. ھەدىسلەردە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ: «بۇ ئاللاھ تائالانىڭ كىتابىدىكى ئەڭ پەزىلەتلىك ئايەت»، يەنە « ئۇنى ئوقۇغان كىشىگە ئاللاھ تەرىپىدىن بىر ساقلىغۇچى ھەمراھ بولىدۇ ۋە تاڭ ئاتقۇچە ئۇنىڭغا شەيتان يېقىن كېلەلمەيدۇ.» دېگەنلىكى بايان قىلىنغان. بۇ ئايەتنى ھەر پەرز نامازدىن كېيىن ئوقۇشنىڭ كاتتا پەزىلىتى بار. (تەپسىر ئىبنى كەسىر) بۇ ئاللاھ تائالانىڭ ئۇلۇغلۇقى، قۇدرىتى، بۈيۈكلىكى ۋە كاتتىلىقى تەرىپلەنگەن ئۇنىۋېرسال بىر ئايەتتۇر.

② مۇپەسسىرلەر «كۇرسى»نىڭ ھەر خىل مەنىلىرىنى بايان قىلغان. مەسىلەن: پۇت قويىدىغان جاي، ئىلىم، قۇدرەت، كاتتىلىق، پادىشاھلىق، ئەرش قاتارلىقلار. لېكىن ئاللاھ تائالانىڭ سۈپەتلىرى ھەققىدە سەلەف ۋە ھەدىس ئۆلىمالىرىنىڭ تۇتقان يولى شۇكى، ئاللاھ تائالانىڭ سۈپەتلىرى قۇرئان - ھەدىستە قانداق بايان قىلىنغان بولسا، شۇ پېتى، ئۆزگەرتمەستىن، قانداقلىقىنى بايان قىلماستىن ئىمان كەلتۈرۈش لازىم. يەنە كۇرسىنىڭ ھەقىقەتتە ئەرش ئەمەس بەلكى ئۇنىڭدىن باشقا بىر نەرسە ئىكەنلىكىگە ئىمان كەلتۈرۈش كېرەك. چۈنكى، كۇرسىنىڭ قانداقلىقى، ئاللاھ تائالانىڭ ئۇنىڭ ئۈستىدە قايسى رەۋىشتە ئولتۇرىدىغانلىقىنى بىز بايان قىلىپ بىرەلمەيمىز، چۈنكى بىز ئۇنىڭ ھەقىقىي ئەھۋالىنى بىلمەيمىز.

لَآ إِكۡرَاهَ فِي ٱلدِّينِۖ قَد تَّبَيَّنَ ٱلرُّشۡدُ مِنَ ٱلۡغَيِّۚ فَمَن يَكۡفُرۡ بِٱلطَّٰغُوتِ وَيُؤۡمِنۢ بِٱللَّهِ فَقَدِ ٱسۡتَمۡسَكَ بِٱلۡعُرۡوَةِ ٱلۡوُثۡقَىٰ لَا ٱنفِصَامَ لَهَاۗ وَٱللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ ٢٥٦ ٱللَّهُ وَلِيُّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ يُخۡرِجُهُم مِّنَ ٱلظُّلُمَٰتِ إِلَى ٱلنُّورِۖ وَٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ أَوۡلِيَآؤُهُمُ ٱلطَّٰغُوتُ يُخۡرِجُونَهُم مِّنَ ٱلنُّورِ إِلَى ٱلظُّلُمَٰتِۗ أُوْلَٰٓئِكَ أَصۡحَٰبُ ٱلنَّارِۖ هُمۡ فِيهَا خَٰلِدُونَ ٢٥٧ أَلَمۡ تَرَ إِلَى ٱلَّذِي حَآجَّ إِبۡرَٰهِـۧمَ فِي رَبِّهِۦٓ أَنۡ ءَاتَىٰهُ ٱللَّهُ ٱلۡمُلۡكَ إِذۡ قَالَ إِبۡرَٰهِـۧمُ رَبِّيَ ٱلَّذِي يُحۡيِۦ وَيُمِيتُ قَالَ أَنَا۠ أُحۡيِۦ وَأُمِيتُۖ قَالَ إِبۡرَٰهِـۧمُ فَإِنَّ ٱللَّهَ يَأۡتِي بِٱلشَّمۡسِ مِنَ ٱلۡمَشۡرِقِ فَأۡتِ بِهَا مِنَ ٱلۡمَغۡرِبِ فَبُهِتَ ٱلَّذِي كَفَرَۗ وَٱللَّهُ لَا يَهۡدِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلظَّٰلِمِينَ ٢٥٨

دىندا (ئۇنىڭغا كىرىشكە) زورلاش يوقتۇر، ھىدايەت ئازغۇنلۇقتىن ئېنىق ئايرىلدى①، كىمكى تاغۇتنى (بارلىق ساختا ئىلاھلارنى) رەت قىلىپ، ئاللاھقا ئىمان ئېيتىدىكەن، ئۇ سۇنماس، مەھكەم تۇتقىنى تۇتقان بولىدۇ، ئاللاھ ھەممىنى ئاڭلاپ تۇرغۇچىدۇر، ھەممىنى بىلىپ تۇرغۇچىدۇر [256]. ئاللاھ ئىمان ئېيتقانلارنىڭ ئىگىسىدۇر، ئۇلارنى (كۇفرىنىڭ) زۇلمەتلىرىدىن (ئىماننىڭ) يورۇقلۇقىغا چىقىرىدۇ؛ كاپىرلارنىڭ ئىگىسى (دوستى) تاغۇتتۇر (يەنى ئاللاھتىن باشقا چوقۇنۇلغان نەرسىلەردۇر). تاغۇت ئۇلارنى (ئىماننىڭ) يورۇقلۇقىدىن چىقىرىپ (كۇفرىنىڭ) قاراڭغۇلۇقلىرىغا كىرگۈزىدۇ. ئەنە شۇلار دوزاخ ئەھلىدۇر، ئۇلار دوزاختا مەڭگۈ قالغۇچىلاردۇر [257]. ئاللاھنىڭ ئاتا قىلغان پادىشاھلىق تۈپەيلى (ھاكاۋۇرلىشىپ) رەببى توغرىسىدا ئىبراھىم بىلەن مۇنازىرىلەشكەن ئادەم (نەمرۇد)نى كۆرمىدىڭمۇ؟ شۇ ۋاقىتتا ئىبراھىم (ئاللاھنىڭ بارلىقىغا دەلىل كۆرسىتىپ، ئۇنىڭغا): «مېنىڭ رەببىم (ئۆلۈكنى) تىرىلدۈرەلەيدۇ، (تىرىكنى) ئۆلتۈرەلەيدۇ» دېگەن ئىدى. ئۇ: «مەنمۇ (ئۆلۈكنى) تىرىلدۈرەلەيمەن، (تىرىكنى) ئۆلتۈرەلەيمەن» دېدى (نەمرۇد ئۆلۈمگە ھۆكۈم قىلىنغان ئىككى ئادەمنى چاقىرتىپ كىلىپ بىرىنى ئۆلتۈردى، بىرىنى قويۇپ بەردى). ئىبراھىم (نەمرۇدنىڭ بۇنداق ھاماقەتلىكىنى كۆرۈپ): «ئاللاھ ھەقىقەتەن كۈننى شەرقتىن چىقىرالايدۇ، (خۇدالىق دەۋاسى قىلىدىغان بولساڭ) سەن ئۇنى غەربتىن چىقىرىپ باققىن» دېۋىدى. (بۇنداق پاكىت ئالدىدا) ئۇ كاپىر ئېغىز ئاچالماي قالدى. ئاللاھ زالىم قەۋمنى ھىدايەت قىلمايدۇ [258].

① بۇ ئايەتنىڭ چۈشۈش سەۋەبى ھەققىدە مۇنداق رىۋايەت بار: ئەنسارلاردىن بىر قىسىم ياشلار يەھۇدىي ياكى خرىستىئان بولۇپ كەتكەن ئىدى. ئەنسارلار مۇسۇلمان بولغاندىن كېيىن ئۆزلىرىنىڭ يەھۇدىي ياكى خرىستىئان بولۇپ كەتكەن بالىلىرىنى مەجبۇرىي مۇسۇلمان قىلماقچى بولغاندا بۇ ئايەت نازىل بولغان. چۈشۈش سەۋەبى ئېتىبارى بىلەن بەزى مۇپەسسىرلەر بۇ ئايەتنى ئەھلى كىتابلارغا خاس دەپ قارىغان، يەنى ئىسلام دۆلىتىدە ياشايدىغان ئەھلى كىتاب كىشىلەر ئەگەر جىزيە تۆلىسە، ئىسلامنى قوبۇل قىلىشقا مەجبۇر قىلىنمايدۇ، دېگەن. لېكىن بۇ ئايەت ھۆكۈم ئېتىبارى بىلەن ئومۇمىيدۇر. يەنى ھېچكىم ئىسلامنى قوبۇل قىلىشقا مەجبۇرلانمايدۇ، چۈنكى ئاللاھ تائالا ھىدايەت بىلەن گۇمراھلىقنى ئوچۇق كۆرسىتىپ بەردى. كۇفرى ۋە شېرىكنى يوقىتىپ، باتىلنىڭ كۈچىنى پارچىلاش ئۈچۈن جىھاد قىلىش بىلەن دىنغا كىرىشكە مەجبۇرلاشنى بىر ئىش دەپ چۈشىنىشكە بولمايدۇ، بۇ ئىككىسى باشقا - باشقا نەرسىدۇر. جىھادتىن مەقسەت ھەر كىمنىڭ ئۆز ئىختىيارلىقى بىلەن خالىسا كۇفرىلىقتا قېلىش ياكى خالىسا ئىسلامنى قوبۇل قىلىش ئەركىنلىكىگە شارائىت ھازىرلاپ، جەمئىيەتتىن ئاللاھنىڭ دىنىغا ئەمەل قىلىش ۋە ئۇنىڭ يولىغا دەۋەت قىلىشقا توسقۇنلۇق قىلغان كۈچنى ۋە ئۇنىڭ بېسىمىنى يوق قىلىشتىن ئىبارەتتۇر. چۈنكى دىنغا توسقۇنلۇق قىلىدىغانلار تۇرۇپ - تۇرۇپ كۈچىيىپ قالىدۇ، شۇنىڭ ئۈچۈن جىھادنىڭ ھۆكمى ۋە ئۇنىڭ زۆرۈرلىكىمۇ قىيامەتكىچە داۋاملىشىدۇ. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ھەدىستە «بۇ دىن قىيامەتكىچە داۋاملىشىدۇ، مۇسۇلمانلاردىن بىر جامائەت قىيامەتكىچە دىن ئۈچۈن جىھاد قىلىپ تۇرىدۇ» دېگەن. (سەھىھ مۇسلىم 1922 - ھەدىس) پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۆزىمۇ كاپىرلار ۋە مۇشرىكلارغا قارشى جىھاد قىلغان ۋە «كىشىلەر بىر ئاللاھتىن باشقا ئىلاھ يوق، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ئاللاھنىڭ ئەلچىسى دەپ شاھادەت ئېيتمىغۇچە جىھاد قىلىشقا بۇيرۇلدۇم» دېگەن. )سەھىھۇل بۇخارى25 - ھەدىس( شۇنىڭدەك دىندىن يېنىۋالغان مۇرتەدكە بېرىلىدىغان جازا ئۇنى ئۆلتۈرۈش بولۇپ، ئۇ )بەزى كىشىلەرنىڭ شۈبھى پەيدا قىلىش ئۈچۈن ئېيتقىنىدەك( بۇ ئايەتكە ھەرگىز زىت كەلمەيدۇ، مۇرتەدكە ئۆلۈم جازاسى بېرىش مەجبۇرلىغانلىق ئەمەس، بەلكى ئىسلام دۆلىتىنى ئىدىئىلوگىيە جەھەتتىن مۇھاپىزەت قىلغانلىقتۇر. بىر ئىسلامىي دۆلەتتە بىر كاپىرغا ئۆزىنىڭ كۇفرىدا قېلىشىغا رۇخسەت بېرىشكە بولىدۇ، لېكىن ئۇ بىر قېتىم ئىسلامنى قوبۇل قىلغاندىن كېيىن ئۇنىڭدىن يېنىۋېلىش ۋە قارشىلىشىشىغا رۇخسەت بېرىشكە بولمايدۇ، شۇڭا ئۇ ئوبدان چۈشىنىپ ۋە ئويلىنىپ ئاندىن ئىسلامنى قوبۇل قىلىشى كېرەك. چۈنكى، ئەگەر ئۇنىڭغا رۇخسەت بېرىلسە، دۆلەتنىڭ ئىدىئولوگىيە ئاساسى ۋەيران بولىدۇ، ئىدىيە قالايمىقانچىلىقى ۋە پىكرى ئىختىلاپ كۆپىيىدۇ. نەتىجىدە ئىسلام جەمئىيىتىنىڭ ئامانلىقى ۋە دۆلەت ئىستىھكامى خەتەرلىك ئەھۋالغا چۈشۈپ قالىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن ئىنسان ھوقۇقى نامىدا ئادەم ئۆلتۈرۈش، ئوغۇرلۇق قىلىش، زىناخورلۇق، بۇلاڭچىلىق، سوقۇشۇش قاتارلىق جىنايەتلەرگە رۇخسەت قىلىنمىغاندەك، پىكىر ئەركىنلىكى نامىدا ئىسلامىي دۆلەتتە ئىدىئولوگىيە جەھەتتىن قارشىلىشىشقىمۇ )يەنى دىندىن يېنىۋېلىشقىمۇ (رۇخسەت قىلىنمايدۇ. بۇ مەجبۇرلىغانلىق بولمايدۇ، بەلكى مۇرتەدنى ئۆلتۈرۈش خۇددى قاتىل، بۇلاڭچى ۋە باشقا جىنايەتچىلەرنى جازالىغانغا ئوخشاش ئادىللىقتۇر. بىرىنىڭ مەقسىتى دۆلەتنىڭ ئىدىئولوگىيىسىنى قوغداش بولسا، يەنە بىرىنىڭ مەقسىتى دۆلەتنى بۇزغۇنچىلىق ۋە قالايمىقانچىلىقتىن ساقلاشتۇر، ھەر ئىككى مەقسەت بىر دۆلەت ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىمدۇر. بۈگۈن كۆپىنچە ئىسلامىي دۆلەتلەر مەزكۇر ئىككى مەقسەتكە ئېتىبار بەرمىگەنلىكتىن ئاز بولمىغان ئاۋارىچىلىقلارغا دۇچار بولماقتا.

أَوۡ كَٱلَّذِي مَرَّ عَلَىٰ قَرۡيَةٖ وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَىٰ عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّىٰ يُحۡيِۦ هَٰذِهِ ٱللَّهُ بَعۡدَ مَوۡتِهَاۖ فَأَمَاتَهُ ٱللَّهُ مِاْئَةَ عَامٖ ثُمَّ بَعَثَهُۥۖ قَالَ كَمۡ لَبِثۡتَۖ قَالَ لَبِثۡتُ يَوۡمًا أَوۡ بَعۡضَ يَوۡمٖۖ قَالَ بَل لَّبِثۡتَ مِاْئَةَ عَامٖ فَٱنظُرۡ إِلَىٰ طَعَامِكَ وَشَرَابِكَ لَمۡ يَتَسَنَّهۡۖ وَٱنظُرۡ إِلَىٰ حِمَارِكَ وَلِنَجۡعَلَكَ ءَايَةٗ لِّلنَّاسِۖ وَٱنظُرۡ إِلَى ٱلۡعِظَامِ كَيۡفَ نُنشِزُهَا ثُمَّ نَكۡسُوهَا لَحۡمٗاۚ فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُۥ قَالَ أَعۡلَمُ أَنَّ ٱللَّهَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ ٢٥٩

ياكى سەن تام، ئۆگزىلىرى يىقىلىپ خارابىلىككە ئايلىنىپ قالغان شەھەردىن ئۆتكەن ۋە (ئەجەبلىنىپ): «ئاللاھ بۇ شەھەرنىڭ ئۆلگەن (ئاھالىسى)نى قانداقمۇ تىرىلدۈرەر؟» دېگەن كىشىنى (يەنى ئۇزەيرنى) كۆرمىدىڭمۇ؟① شۇنىڭ بىلەن ئاللاھ ئۇنى (ئۆلتۈرۈپ) شۇ ھالىتىدە يۈز يىل تۇرغۇزۇپ ئاندىن (كامالى قۇدرىتىنى كۆرسىتىش ئۈچۈن) تىرىلدۈردى. ئاللاھ (پەرىشتە ئارقىلىق) ئۇنىڭدىن: «سەن بۇ ھالەتتە قانچىلىك تۇردۇڭ؟» دەپ سورىۋىدى. ئۇ: «بىر كۈن ياكى بىر كۈنگىمۇ يەتمەيدىغان ۋاقىت تۇردۇم»② دېدى. ئاللاھ ئېيتتى: «ياق! سەن (تولۇق) 100 يىل تۇردۇڭ! يېمەك - ئىچمىكىڭگە قاراپ باققىنكى، ھېچ بۇزۇلمىغان، ئېشىكىڭگە قارا (ئۇنىڭ سۆڭەكلىرى چىرىپ كەتكەن). سېنى ئىنسانلارغا (قۇدرىتىمىزنىڭ) دەلىلى قىلىشىمىز ئۈچۈن (مۇشۇ ئىشلارنى قىلدۇق). بۇ سۆڭەكلەرگە قارىغىنكى، ئۇنى بىز قانداق قۇراشتۇرۇپ، ئاندىن ئۇنىڭغا قانداق گۆش قوندۇرىدىكەنمىز. (يۇقىرىقى ئىشلار) ئۇنىڭغا ئېنىق بولغان چاغدا (يەنى ئۇ روشەن مۆجىزىلەرنى كۆرگەن چاغدا)، ئۇ: «مەن ئاللاھنىڭ ھەممە نەرسىگە قادىر ئىكەنلىكىنى تېخىمۇ (ئوبدان) بىلىۋالدىم»③ دېدى [259].

① بۇ ئايەتتىكى «ياكى» دېگەن باغلىغۇچى ئىلگىرىكى ئايەتتىكى «كۆرمىدىڭمۇ؟» دېگەن ئىبارىنى كۆرسىتىدۇ ۋە مەنىسى: سەن )ئىلگىرىكى قىسسىدىكى ئادەمگە ئوخشاش) تام، ئۆگزىلىرى يىقىلىپ ۋەيران بولغان شەھەردىن ئۆتكەن ئادەمنىڭ قىسسىسىگە دىققەت بەردىڭمۇ؟ دېگەن بولىدۇ. بۇ ئادەم كىم ئىدى؟ بۇ ھەقتە ھەر خىل رىۋايەتلەر كەلگەن بولۇپ، ساھابە ۋە تابىئىنلار ئېتىراپ قىلغان مەشھۇر رىۋايەتكە ئاساسلانغاندا ئۇ ئۈزەير ئىسىملىك بىر كىشىدۇر. - ئاللاھ ئەڭ ياخشى بىلگۈچىدۇر - ئۇنىڭدىن ئىلگىرىكى قىسسە )ئىبراھىم ئەلەيھىسسالام بىلەن نەمرۇدنىڭ قىسسىسى(دە ئاللاھ تائالانىڭ مەۋجۇتلىقى ئىسپاتلانغان ئىدى. ئىككىنچى قىسسىدە ئاللاھ تائالانىڭ ئۆلۈكلەرنى تىرىلدۈرۈشتىكى قۇدرىتى ئىسپاتلاندى، ئاللاھ تائالا ئۇ ئادەمنى ۋە ئۇنىڭ ئېشىكىنى يۈز يىلدىن كېيىن تىرىلدۈردى، يۈز يىلغىچە ئۇنىڭ يېمەك - ئىچمىكىنى سېسىتىپ قويمىدى. ئەنە شۇ ئاللاھ قىيامەت كۈنى ھەممە ئىنسانلارنى تىرىلدۈرىدۇ، يۈز يىلدىن كېيىن تىرىلدۈرۈشكە قادىر زاتقا مىڭ يىللاردىن كېيىنمۇ تىرىلدۈرۈش مۈشكۈل ئەمەستۇر.

② رىۋايەت قىلىنىشىچە، ئۈزەير دېگەن ئادەم ئۆلگەندە تېخى ئەتىگەن ئىدى. ئۇ تىرىلىپ تۇرغاندا شام بولاي دەپ قالغان ئىدى. ئۇ كۈننىڭ كىرىپ كەتمىگەنلىكىگە قاراپ، ئەگەر مەن بۇ يەرگە تۈنۈگۈن كەلگەن بولسام، بىر كۈن تۇردۇم، ئەگەر بۈگۈن ئەتىگەن كەلگەن بولسام، بىر كۈنگە يەتمەيدىغان ۋاقىت تۇردۇم، دېدى. ئەمىلىيەتتە ئۇنىڭ ئۆلگەنلىكىگە يۈز يىل بولۇپ بولغان ئىدى.

③ يەنى مەن بۇنىڭغا ئىلگىرىمۇ جەزمەن ئىشىنەتتىم، ھازىر مەن ئۇنى ئۆز كۆزۈم بىلەن كۆردۈم، ئەمدى مېنىڭ ئىشەنچىم ۋە ئىلمىم تېخىمۇ ئاشتى.

إِذۡ قَالَ إِبۡرَٰهِـۧمُ رَبِّ أَرِنِي كَيۡفَ تُحۡيِ ٱلۡمَوۡتَىٰۖ قَالَ أَوَلَمۡ تُؤۡمِنۖ قَالَ بَلَىٰ وَلَٰكِن لِّيَطۡمَئِنَّ قَلۡبِيۖ قَالَ فَخُذۡ أَرۡبَعَةٗ مِّنَ ٱلطَّيۡرِ فَصُرۡهُنَّ إِلَيۡكَ ثُمَّ ٱجۡعَلۡ عَلَىٰ كُلِّ جَبَلٖ مِّنۡهُنَّ جُزۡءٗا ثُمَّ ٱدۡعُهُنَّ يَأۡتِينَكَ سَعۡيٗاۚ وَٱعۡلَمۡ أَنَّ ٱللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٞ ٢٦٠ مَّثَلُ ٱلَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمۡوَٰلَهُمۡ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنۢبَتَتۡ سَبۡعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنۢبُلَةٖ مِّاْئَةُ حَبَّةٖۗ وَٱللَّهُ يُضَٰعِفُ لِمَن يَشَآءُۚ وَٱللَّهُ وَٰسِعٌ عَلِيمٌ ٢٦١

ئۆز ۋاقتىدا ئىبراھىم: «ئى رەببىم! ئۆلۈكلەرنى قانداق تىرىلدۈرىدىغانلىقىڭنى ماڭا كۆرسەتسەڭ» دېدى. ئاللاھ: «(سەن بۇنىڭغا) ئىشەنمىدىڭمۇ؟» دېدى. ئىبراھىم: «ئىشەندىم، لېكىن كۆڭلۈمنىڭ تېخىمۇ ئارام تېپىشى ئۈچۈن (كۆرۈشنى تىلەيمەن)» دېدى. ئاللاھ ئېيتتى: «ئۇنداقتا، قۇشتىن تۆتنى تۇتۇپ، ئۇلارنى ئۆزۈڭگە توپلىغىن ئاندىن (ئۇلارنى ئۆلتۇرۇپ پارچىلاپ، گۆشلىرىنى بىلەن پەيلىرى ئارىلاشتۇرۇپ) ھەربىر تاغقا ئۇلاردىن بىر بۆلۈكىنى قويۇپ قويغىن، ئاندىن ئۇلارنى چاقىرغىن، ئۇلار دەرھال سېنىڭ ئالدىڭغا كېلىدۇ»①. بىلگىنكى، ئاللاھ غالىبتۇر، ھېكمەت بىلەن ئىش قىلغۇچىدۇر [260]. ئاللاھنىڭ يولىدا پۇل ـ مېلىنى سەرپ قىلغانلارنىڭ (سەرپ قىلغان نەرسىسى يەرگە تېرىلىپ) يەتتە باشاق چىقارغان، ھەر باشىقىدا 100 تالدىن دان تۇتقان بىر تال ئۇرۇققا ئوخشايدۇ. ئاللاھ خالىغان بەندىسىگە (ئۇنىڭ ئەجرىنى) ھەسسىلەپ بېرىدۇ②. ئاللاھنىڭ مەرھەمىتى كەڭ، ھەممىنى بىلگۈچى زاتتۇر [261].

① بۇ ئۆلۈكلەرنى تىرىلدۈرۈشكە مۇناسىۋەتلىك ئىككىنچى بىر مۆجىزىلىك ۋەقە بولۇپ، ئىززەت - ئابرۇيلۇق پەيغەمبەر ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنىڭ ئارزۇسى ۋە ئۇنىڭ قەلبىنى خاتىرجەم قىلىش ئۈچۈن كۆرسىتىلگەن. ئۇ تۆت خىل قۇش قايسى- قايسى قۇشلار ئىدى؟ بۇ ھەقتە مۇپەسسىرلەر بىر نەچچە خىل قۇشنىڭ نامىنى بايان قىلدى، لىكىن ئۇلارنىڭ نامىنى ئېنىقلاشنىڭ ھېچ پايدىسى يوق. چۈنكى ئاللاھ تائالامۇ ئۇ قۇشلارنىڭ نامىنى تىلغا ئالمىدى، پەقەت ئۇلار تۆت خىل قۇش ئىدى. ﴿ فَصُرۡهُنَّ ﴾نىڭ بىر مەنىسى " أمهلهن " يەنى ئۇلارنى ئۆزۈڭگە مايىل قىلغىن (كۆندۈرگىن)، ئۇلار تىرىلگەندىن كېيىن تونۇماق ئاسان بولىدۇ، شەككە ئورۇن قالمايدۇ، دېگەنلىك بولىدۇ. بۇ مەنىنى ئېتىبارغا ئالغاندا ئۇنىڭدىن كېيىن " ثُمَّ قَطِّعْهُنَّ " )ئاندىن ئۇلارنى پارچە - پارچە قىلغىن( دېگەن بىر ئىبارە جۈملىدىن قالدۇرۇلغان دەپ ئېلىشقا توغرا كېلىدۇ. ﴿ فَصُرۡهُنَّ ﴾نىڭ يەنە بىر مەنىسى، ئۇ قۇشلارنى پارچە - پارچە قىلغىن دېگەنلىك بولىدۇ. بۇ چاغدا جۈملىدىن قالدۇرۇلغان ئىبارە بار دەپ ئالمىساقمۇ مەنە ئېنىق بولىدۇ. يەنى قۇشلارنى پارچىلاپ، بىر - بىرىگە ئارىلاشتۇرۇپ، ئۇ پارچىلارنى بىر نەچچە تاغقا چاچقىن، ئاندىن ئۇلارنى چاقىرغىن، ئۇلار تىرىلىپ، سېنىڭ ئالدىڭغا كېلىدۇ. ئەمەلىيەتتە شۇنداق بولدى. (ساھابىلەر، تابىئىنلەر ۋە سەلەف ئۆلىمالىرىنىڭ تەپسىر قىلىش پرىنسىپلىرىغا ئەھمىيەت بەرمەيدىغان) ھازىرقى ۋە ئىلگىرىكى بىر قىسىم مۇپەسسىرلەر ﴿ فَصُرۡهُنَّ ﴾ دېگەن سۆزنى «ئۇلارنى ئۆزۈڭگە مايىل قىلغىن» دەپلا ئىزاھلايدۇ ۋە ئۇ قۇشلارنىڭ پارچىلانغانلىقى، پارچىلانغان قۇشلارنىڭ بىر قانچە تاغلارغا چېچىلغانلىقى ۋە ئاللاھنىڭ قۇدرىتى بىلەن بىرلەشتۈرۈلگەنلىكىنى ئېتىراپ قىلمايدۇ. ئۇلارنىڭ بۇ تەپسىرى توغرا ئەمەس، ئۇنداق تەپسىر قىلغاندا ۋەقەلىكنىڭ مۆجىزىلىك خاراكتېرى پۈتۈنلەي يوقاپ كېتىدۇ، ئۆلۈكنى تىرىلدۈرۈپ كۆرسىتىشنى تەلەپ قىلغان سوئال ئۆز پېتى قالىدۇ. ھالبۇكى، بۇ ۋەقەلىكنى تىلغا ئېلىشتىكى مەقسەت ئاللاھ تائالانىڭ ئۆلۈكلەرنى تىرىلدۈرگۈچى دېگەن سۈپىتى بىلەن ئۇنىڭ بۈيۈك قۇدرىتىنى ئىسپاتلاپ كۆرسىتىشتۇر. بىر ھەدىستە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنىڭ بۇ ۋەقەسىنى سۆزلەپ مۇنداق دېگەن: «شەك قىلىشتا ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامغا قارىغاندا بىز ھەقلىقراق.» )سەھىھۇل بۇخارى 4537 - ھەدىس( ئۇنىڭ مەنىسى ئىبراھىم ئەلەيھىسسالام شەك قىلغان ئىدى، شۇنىڭ ئۈچۈن بىز ئۇنىڭدىن كۆپرەك شەك قىلىشقا ھەقلىق دېگەنلىك ئەمەس، بەلكى ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنىڭ شەك قىلمىغانلىقىنى ئىسپاتلاشتۇر. يەنى ئىبراھىم ئەلەيھىسسالام ئۆلۈكلەرنىڭ تىرىلدۈرۈلىشىگە شەك قىلمىغان، ئەگەر ئۇ شەك قىلغانلىقىنى ئىزھار قىلغان بولسا، بىزمۇ جەزمەن شەك قىلىشقا ئۇنىڭغا قارىغاندا ھەقلىقراق بولغان بولاتتۇق، دېگەن بولىدۇ. )تەپسىلاتى ئۈچۈن فەتھۇلقەدىرگە قارالسۇن(

② بۇ يەردە ئاللاھ يولىدا پۇل - مال سەرپ قىلىشنىڭ پەزىلىتى بايان قىلىنىۋاتىدۇ. ئەگەر ﴿ فِىۡ سَبِيۡلِ اللّٰهِ ﴾ «ئاللاھ يولىدا» دېگەندە جىھاد كۆزدە تۇتۇلغان بولسا، بۇ ھەسسىلەپ بېرىلىدىغان ساۋاب جىھادقا سەرپ قىلغان پۇل - مالنىڭ ساۋابى بولغان بولىدۇ، ئەگەر ئۇنىڭدا بارلىق خەيرلىك ئىشلار كۆزدە تۇتۇلغان بولسا، بۇ ھەسسىلەپ بېرىلىدىغان ساۋاب نەپلە سەدىقىلەرنىڭ ساۋابى بولغان بولىدۇ، ئۇنىڭدىن باشقا خەيرلىك ئىشلارنىڭ ساۋابى «بىر ياخشىلىقنىڭ ساۋابى ئون ھەسسە كۆپەيتىپ بېرىلىدۇ» دېگەن تۈرگە كىرىدۇ. (فەتھۇلقەدىر) بۇنىڭدىن نەپلە سەدىقىلەرنىڭ ئومۇمىي ساۋابىنىڭ باشقا خەيرلىك ئىشلارنىڭ ساۋابىدىن كۆپ بولىدىغانلىقى مەلۇم بولىدۇ. ئاللاھنىڭ يولىدا پۇل - مال سەرپ قىلىشنىڭ ئەھمىيىتى ۋە پەزىلىتىنىڭ يۇقىرى بولۇشىدىكى سەۋەب شۇكى، قورال - ياراق ۋە باشقا جەڭ ئەسلىھەلىرى بولمىسا، جىھاد قىلغىلى بولمايدۇ، مۇجاھىدلارنىڭ خىزمىتىگىمۇ تەسىر يېتىدۇ، قورال - ياراق ۋە باشقا ئەسلىھەلەرنى يېتەرلىك ئىقتىساد بولمىسا تەييارلىغىلى بولمايدۇ.

ٱلَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمۡوَٰلَهُمۡ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ ثُمَّ لَا يُتۡبِعُونَ مَآ أَنفَقُواْ مَنّٗا وَلَآ أَذٗى لَّهُمۡ أَجۡرُهُمۡ عِندَ رَبِّهِمۡ وَلَا خَوۡفٌ عَلَيۡهِمۡ وَلَا هُمۡ يَحۡزَنُونَ ٢٦٢ ۞ قَوۡلٞ مَّعۡرُوفٞ وَمَغۡفِرَةٌ خَيۡرٞ مِّن صَدَقَةٖ يَتۡبَعُهَآ أَذٗىۗ وَٱللَّهُ غَنِيٌّ حَلِيمٞ ٢٦٣

پۇل ـ مېلىنى ئاللاھ يولىدا سەرپ قىلىدىغان، ئارقىسىدىن ئۇنىڭغا مىننەت قىلمايدىغان ۋە (خەير ـ ساخاۋىتىگە ئېرىشكەنلەرنى) رەنجىتمەيدىغان كىشىلەرگە رەببىنىڭ دەرگاھىدا (خاس) مۇكاپاتلار بار①. ئۇلارغا قورقۇنچ يوقتۇر، ئۇلار ھەرگىز قايغۇرمايدۇ [262]. ياخشى سۆز ۋە كەچۈرۈۋېتىش كېيىن ئەزىيەت ئەگىشىپ كېلىدىغان سەدىقىدىن ئەۋزەلدۇر②. ئاللاھ (بەندىلىرىنىڭ سەدىقىسىگە) موھتاج ئەمەستۇر، گۇناھكارنى جازالاشقا ئالدىراپ كەتمەيدىغان زاتتۇر [263].

① ئاللاھ يولىدا پۇل - مال سەرپ قىلغاننىڭ مەزكۇر مۇكاپاتلىرى پېقىر - مىسكىنلەرگە خەير - ئېھسان قىلغاندىن كېيىن، مىننەت قىلمايدىغان كىشىلەرگە بېرىلىدۇ، ئۇلارنىڭ ئاغزىدىن غېرىب - بىچارىلەرنى كەمسىتىدىغان، ئىززەت - نەپسىگە تېگىدىغان سۆزلەر چىقمايدۇ. چۈنكى مىننەت قىلىش شۇ قەدەر چوڭ گۇناھكى، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ھەدىستە ئۇنىڭدىن ئاگاھلاندۇرۇپ مۇنداق دېگەن: «قىيامەت كۈنى ئاللاھ تائالا ئۈچ تۈرلۈك ئادەمگە گەپ قىلمايدۇ، ئۇلارنىڭ بىرى بەرگەن نەرسىسىگە مىننەت قىلغان ئادەمدۇر.» )سەھىھ مۇسلىم 106 - ھەدىس )

② ھاجەتمەنگە سىلىق مۇئامىلە قىلىش، چىرايلىق سۆز قىلىش ياكى )ئاللاھ ساڭىمۇ ۋە بىزگىمۇ ئۆز رەھمىتىدىن ئاتا قىلسۇن( دېگەندەك دۇئا ئىبارىسى بىلەن جاۋاب قايتۇرۇش «ياخشى سۆز»گە كىرىدۇ. «كەچۈرۈۋېتىش» دېگەن ھاجەتمەننىڭ نامراتلىقى ۋە ھاجىتىنى كىشىلەر ئالدىدا ئاشكارىلىماسلىق دېمەكتۇر. ئەگەر ھاجەتمەننىڭ ئاغزىدىن نالايىق سۆز چىقىپ كېتىپ قالسا، ئۇنى ئاڭلىماسقا سېلىشمۇ يۇقىرىدىكى «كەچۈرۈش»سكە ياتىدۇ. يەنى ھاجەتمەنگە شەپقەت قىلىش يۈزىسىدىن يۇمشاق سۆز قىلىش، ئۇنىڭ ھاجىتىنى كىشىلەر ئالدىدا ئاشكارىلىماسلىق ۋە سەۋەنلىكىنى كەچۈرۈش بولسا سەدىقە - ئېھسان قىلغاندىن كېيىن باشقىلارنىڭ ئالدىدا ئازار بېرىپ يۈزىنى چۈشۈرگەندىن ئەۋزەلدۇر. شۇڭا ھەدىستە «ياخشى سۆزمۇ سەدىقىدۇر» دېيىلگەن. )سەھىھ مۇسلىم، 1009 - ھەدىس) يەنە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇنداق دېگەن: «ياخشىلىقتىن كىچىككىنە بىر ئىشنىمۇ سەل چاغلىما، ھەتتا قېرىندىشىڭ بىلەن ئوچۇق - چىراي كۆرۈشۈش چاغلىق ئىشنىمۇ.» )سەھىھ مۇسلىم، 2626 - ھەدىس(

يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تُبۡطِلُواْ صَدَقَٰتِكُم بِٱلۡمَنِّ وَٱلۡأَذَىٰ كَٱلَّذِي يُنفِقُ مَالَهُۥ رِئَآءَ ٱلنَّاسِ وَلَا يُؤۡمِنُ بِٱللَّهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِۖ فَمَثَلُهُۥ كَمَثَلِ صَفۡوَانٍ عَلَيۡهِ تُرَابٞ فَأَصَابَهُۥ وَابِلٞ فَتَرَكَهُۥ صَلۡدٗاۖ لَّا يَقۡدِرُونَ عَلَىٰ شَيۡءٖ مِّمَّا كَسَبُواْۗ وَٱللَّهُ لَا يَهۡدِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلۡكَٰفِرِينَ ٢٦٤ وَمَثَلُ ٱلَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمۡوَٰلَهُمُ ٱبۡتِغَآءَ مَرۡضَاتِ ٱللَّهِ وَتَثۡبِيتٗا مِّنۡ أَنفُسِهِمۡ كَمَثَلِ جَنَّةِۭ بِرَبۡوَةٍ أَصَابَهَا وَابِلٞ فَـَٔاتَتۡ أُكُلَهَا ضِعۡفَيۡنِ فَإِن لَّمۡ يُصِبۡهَا وَابِلٞ فَطَلّٞۗ وَٱللَّهُ بِمَا تَعۡمَلُونَ بَصِيرٌ ٢٦٥

ئى ئىمان ئېيتقانلار! پۇل ـ مېلىنى كىشىلەرگە كۆرسىتىش ئۈچۈن سەرپ قىلىدىغان، ئاللاھقا ۋە ئاخىرەت كۈنىگە ئىمان كەلتۈرمەيدىغان كىشىگە ئوخشاش، بەرگەن سەدىقەڭلارنى مىننەت قىلىش ۋە ئەزىيەت يەتكۈزۈش بىلەن بىكار قىلىۋەتمەڭلار. بۇنداق ئادەم خۇددى ئۈستىگە توپا ـ چاڭ قونۇپ قالغان، قاتتىق يامغۇردىن كېيىن يۇيۇلۇپ (بۇرۇنقىدەك بولۇپ) كەتكەن سىلىق تاشقا ئوخشايدۇ①. ئۇلار قىلغان ئەمەللىرى ئۈچۈن (ئاخىرەتتە) ھېچقانداق ساۋابقا ئىگە بولالمايدۇ. ئاللاھ كاپىر قەۋمنى ھىدايەت قىلمايدۇ [264]. پۇل - ماللىرىنى ئاللاھنىڭ رازىلىقىنى تىلىگەن ۋە (ئاللاھنىڭ ۋەدىسىگە) چىن كۆڭلىدىن ئىشەنگەن ھالدا سەرپ قىلىدىغانلار ئېگىزلىككە جايلاشقان، قاتتىق يامغۇردىن بەھرىمەن بولسا، مېۋىسى ئىككى ھەسسە كۆپ بولىدىغان، قاتتىق يامغۇردىن بەھرىمەن بولالمىسا، شەبنەم بىلەنمۇ قانىدىغان (يەنى ھەر ئىككى ھالەتتە مېۋە بېرىدىغان) بىر باغقا ئوخشايدۇ (دېمەك، بۇنداق خەير ـ ساخاۋەتلىك ئادەملەر پۇل - مېلى كۆپ بولسا، كۆپكە يارىشا، ئاز بولسا، ئازغا يارىشا بېرىدۇ)②. ئاللاھ قىلغان ئەمەلىڭلارنى كۆرۈپ تۇرغۇچىدۇر [265].

① بۇ ئايەتتە ئىككى مۇھىم نۇقتا بايان قىلىندى: بىرىنچى، سەدىقە ۋە خەير - ئېھسان قىلغاندىن كېيىن مىننەت قىلىش مۇئمىننىڭ سۈپىتى ئەمەس، بەلكى مۇناپىق، رىياكار كىشىلەرنىڭ سۈپىتىدۇر. ئىككىنچى، رىياكارلىق بىلەن قىلغان خەير - ئېھساننىڭ مىسالى خۇددى ئۈستىگە توپا - چاڭ قونۇپ قالغان، قاتتىق يامغۇردىن كېيىن (يۇيۇلۇپ) بۇرۇنقىدەك بولۇپ قالغان سىلىق تاشقا ئوخشايدۇ. دېمەك ئۇ توپا - چاڭنىڭ تاشقا پايدىسى بولمىغاندەك، رىياكار كىشىلەرگىمۇ قىلغان سەدىقىسىنىڭ ھېچ پايدىسى بولمايدۇ، ساۋابقا ئېرىشەلمەيدۇ.

② بۇ ئاللاھنىڭ رازىلىقىنى كۆزلەپ پۇل - مال سەرپ قىلغان مۇئمىنلەرنىڭ مىسالىدۇر. ئۇلارنىڭ سەرپ قىلغان پۇل - مېلى يەر يۈزىدىن ئېگىز كۆتۈرۈلۈپ تۇرىدىغان تۈپتۈز يەردىكى باغقا ئوخشايدۇ. ئۇ باغ قاتتىق يامغۇردىن بەھرىمەن بولسا، مېۋىسى ئىككى ھەسسە كۆپ بولىدۇ. ئۇنىڭغا قاتتىق يامغۇر ياغمىسا ياكى سۇ كەلمىسە، ئازراق شەبنەمدەك ھۆلمۇ ئۇنىڭغا يېتەرلىك بولىدۇ. شۇنىڭدەك مۇئمىننىڭ خەير - ئېھسانىمۇ مەيلى ئاز بولسۇن ياكى كۆپ بولسۇن، ئاللاھنىڭ دەرگاھىدا نەچچە ھەسسە ئەجىر - ساۋابقا ئېرىشىدۇ. ﴿ جَنَّةٍ ﴾ دېگەن دەرەخلىرىنىڭ كۆپلىكى ئەتراپنى قاپلىغان جاي ياكى تۆت تەرىپى توسالغان تامنىڭ ئىچىدە بولغانلىقى ئۈچۈن كۆزگە كۆرۈنمەيدىغان باغ دېمەكتۇر. بۇ سۆز ئەرەبچە " جِنٌّ " دېگەن سۆزدىن كېلىپ چىققان، جىن كۆزگە كۆرۈنمەيدىغان مەخلۇقنىڭ نامىدۇر. قوساقتىكى بالىمۇ كۆزگە كۆرۈنمىگەنلىكتىن " جَنِيْنٌ " دەپ ئاتىلىدۇ. ساراڭمۇ ئەقلىگە پەردە يېپىلىپ قالغانلىقى ئۈچۈن " مَجْنُوْنٌ " دەپ ئاتىلىدۇ. جەننەتمۇ كۆزگە كۆرۈنمەيدىغان بولغانلىقى ئۈچۈن شۇنداق ئاتالغان. ﴿ رَبۡوٌ ﴾ ئېگىز جاي، ﴿ وَابِلٌ  ﴾  قاتتىق يامغۇر دېمەكتۇر.

أَيَوَدُّ أَحَدُكُمۡ أَن تَكُونَ لَهُۥ جَنَّةٞ مِّن نَّخِيلٖ وَأَعۡنَابٖ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ لَهُۥ فِيهَا مِن كُلِّ ٱلثَّمَرَٰتِ وَأَصَابَهُ ٱلۡكِبَرُ وَلَهُۥ ذُرِّيَّةٞ ضُعَفَآءُ فَأَصَابَهَآ إِعۡصَارٞ فِيهِ نَارٞ فَٱحۡتَرَقَتۡۗ كَذَٰلِكَ يُبَيِّنُ ٱللَّهُ لَكُمُ ٱلۡأٓيَٰتِ لَعَلَّكُمۡ تَتَفَكَّرُونَ ٢٦٦

ئاراڭلاردىن خورمىلىق، ئۈزۈملۈك، ئاستىدىن ئۆستەڭلەر ئېقىپ تۇرىدىغان، مېۋىلەرنىڭ ھەممە خىللىرى تېپىلىدىغان بىر بېغى بار بىرەيلەن ئۆزى قېرىپ قالغان، بالىلىرى تېخى كىچىك چاغدا، بۇ باغنىڭ بىر قارا بوران ئېلىپ كەلگەن ئوت ئۇچقۇنىدا كۆيۈپ كېتىشىنى ياقتۇرامدۇ؟① سىلەرنىڭ پىكرى يۈرگۈزۈشۈڭلار ئۈچۈن، ئاللاھ سىلەرگە ئايەتلىرىنى مۇشۇنداق (گۈزەل مىسال بىلەن) بايان قىلىدۇ (يەنى پۇل ـ مېلىنى رىيا ئۈچۈن سەرپ قىلغان ياكى باشقىلارنى رەنجىتىپ، مىننەت قىلىپ، سەرپ قىلغان ئادەم ساۋابقا ئەڭ موھتاج تۇرۇقلۇق يوقىتىپ قويغان ئادەمگە ئوخشاشتۇر) [266].

① بۇ ئايەتتە رىياكارلىقنىڭ زىيىنىنى تونۇش ۋە ئۇنىڭدىن ساقلىنىش ئۈچۈن باشقىچە مىسال كەلتۈرۈلىۋاتىدۇ. رىياكارنىڭ ھالى شۇنداق بىر شەخسنىڭ ھالىغا ئوخشايدۇكى، ئۇنىڭ ھەرخىل مېۋىلىرى بولغان بىر بېغى بار )يەنى ئۇنىڭدىن تولۇق مول - ھوسۇل ئېلىش ئىشەنچى كامىل(، ئۇ ئۆزى قېرىپ قالغان بولۇپ، ئۇنىڭ كىچىك بالا - چاقىلىرى بار (يەنى ئۆزىمۇ ئاجىز، ياشىنىپ قالغانلىقى ئۈچۈن ئېغىر ئىش قىلالمايدىغان ھالەتتە، بالىلىرىمۇ كىچىك بولغانلىقتىن قېرىپ قالغان دادىسىغا ياردەم قىلىش ئۇياقتا تۇرسۇن، ئۆزلىرىنىڭ ھۆددىسىدىن چىقالمايدىغان ھالەتتە(، مۇشۇ ھالەتتە ئوت ئارىلاش قاتتىق شامال كېلىپ ئۇنىڭ بېغىنى كۆيدۈرۈۋەتكەن، ئەمدى ئۇ شەخسنىڭ نە بالا - چاقىلىرىنىڭ بۇ باغنى قايتا يېتىشتۈرۈشكە قۇربى يەتمىگەن، ئۇ باغقا ناھايىتى ئېھتىياجلىق چاغدا، باغنىڭ مېۋىسى كۆيۈپ كېتىپ، باغقا سىڭدۈرگەن ئەجرى بىكار بولۇپ كەتكەن. قىيامەت كۈنى رىياكارلىق بىلەن پۇل - مال سەرپ قىلغانلارنىڭ ھالىمۇ شۇنداق بولىدۇ. مۇناپىقلىق ۋە رىياركارلىق سەۋەبىدىن ئۇ ياخشى ئەمەللەرگە قاتتىق ئېھتىياج بولغان ۋاقىتتا ئۇنىڭ بارلىق ئەمەللىرى بىكار بولۇپ كېتىدۇ. قايتا ياخشى ئەمەل قىلىۋېلىشقا پۇرسەت بولمايدۇ. بۇ يەردە دېيلىۋاتىدۇكى، سىلەر ئەھۋالىڭلارنىڭ مۇشۇنداق بولىشىنى خالامسىلەر؟

ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ مەزكۇر ئايەت ھەققىدە سورىغان سوئالىغا ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇما جاۋاب بېرىپ دېدىكى: «بۇ شۇنداق بىر كىشى ئۈچۈن مىسالدۇركى، ئۇ ئۆمۈر بويى ئاللاھ تائالاغا ئىبادەت قىلىش بىلەن بولغان، ئاندىن ئاللاھ ئۇنىڭغا شەيتاننى ئەۋەتسە (ئۇ شەيتاننىڭ كەينىگە كىرىپ كېتىپ) يامان ئىشلارنى قىلغان، شۇنىڭ بىلەن قىلغان ئەمەل - ئىبادەتلىرى بىكار بولۇپ كەتكەن.» )سەھىھۇل بۇخارى 4538 - ھەدىس، شەۋكانىينىڭ فەتھۇلقەدىر تەپسىرى ۋە تەپسىر ئىبنى جەرىر تەبەرى(

يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَنفِقُواْ مِن طَيِّبَٰتِ مَا كَسَبۡتُمۡ وَمِمَّآ أَخۡرَجۡنَا لَكُم مِّنَ ٱلۡأَرۡضِۖ وَلَا تَيَمَّمُواْ ٱلۡخَبِيثَ مِنۡهُ تُنفِقُونَ وَلَسۡتُم بِـَٔاخِذِيهِ إِلَّآ أَن تُغۡمِضُواْ فِيهِۚ وَٱعۡلَمُوٓاْ أَنَّ ٱللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ ٢٦٧ ٱلشَّيۡطَٰنُ يَعِدُكُمُ ٱلۡفَقۡرَ وَيَأۡمُرُكُم بِٱلۡفَحۡشَآءِۖ وَٱللَّهُ يَعِدُكُم مَّغۡفِرَةٗ مِّنۡهُ وَفَضۡلٗاۗ وَٱللَّهُ وَٰسِعٌ عَلِيمٞ ٢٦٨ يُؤۡتِي ٱلۡحِكۡمَةَ مَن يَشَآءُۚ وَمَن يُؤۡتَ ٱلۡحِكۡمَةَ فَقَدۡ أُوتِيَ خَيۡرٗا كَثِيرٗاۗ وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّآ أُوْلُواْ ٱلۡأَلۡبَٰبِ ٢٦٩

ئى ئىمان ئېيتقانلار! سىلەر (ھالال كەسىپ بىلەن) قولغان كەلتۈرگەن ۋە بىز سىلەرگە زېمىندىن چىقىرىپ بەرگەن نەرسىلەر (يەنى ئاشلىقلار، مېۋىلەر)نىڭ ياخشىلىرىدىن سەدىقە قىلىڭلار①. (سىلەرگە بېرىلسە) كۆزۈڭلارنى يۇمۇپ تۇرۇپ ئالمىساڭلار ئالغۇڭلار كەلمەيدىغان ناچارلىرىنى سەدىقە قىلىشقا ئۇرۇنماڭلار②. بىلىڭلاركى، ئاللاھ (بۇنداق سەدىقىگە) موھتاج ئەمەستۇر، مەدھىيەگە لايىقتۇر [267]. شەيتان سىلەرگە پېقىرلىق بىلەن تەھدىت سالىدۇ③، سىلەرنى يامان ئىشلارغا (يەنى بېخىللىققا، زاكات بەرمەسلىككە) بۇيرۇيدۇ. ئاللاھ سىلەرگە ئۆز دەرگاھىدىن مەغپىرەتنى ۋە پەزلىنى ۋەدە قىلىدۇ. ئاللاھ (نىڭ مەرھەمىتى ۋە مەغپىرىتى) كەڭدۇر، ئۇ ھەممىنى بىلىپ تۇرغۇچىدۇر [268]. ئاللاھ ھېكمەتنى (ياخشى ئەمەلگە يېتەكلەيدىغان پايدىلىق ئىلىمنى) خالىغان بەندىسىگە ئاتا قىلىدۇ؛ ھېكمەت ئاتا قىلىنغان ئادەمگە كۆپ ياخشىلىق ئاتا قىلىنغان بولىدۇ④. پەقەت ئەقىللىق ئادەملەرلا بۇنىڭدىن پەند ـ نەسىھەت ئالىدۇ [269].

① )ئالدىنقى ئايەتتە بايان قىلىنغىنى بويىچە( سەدىقىنىڭ قوبۇل بولۇشى ئۈچۈن ئۇنىڭ مىننەت، ئەزىيەت ۋە رىيادىن پاك بولۇشى زۆرۈر بولغاندەك، ئۇنىڭ توغرا كەسپ بىلەن تاپقان ھالال پۇل - مال بولۇشىمۇ ناھايىتى زۆرۈردۇر. مەيلى ئۇ تىجارەت، مۇلازىمەت ۋە ھۈنەر قىلىپ تاپقان پۇل - مال بولسۇن ياكى دېھقانچىلىق ۋە باغۋەنچىلىك قىلىپ تاپقان پۇل - مال بولسۇن، مۇھىمى پاك بولۇشى زۆرۈردۇر. ئاللاھ تائالا: ﴿ ناچارلىرىنى سەدىقە قىلىشقا ئۇرۇنماڭلار ﴾ دېدى، بۇ يەردىكى ﴿ الۡخَبِيۡثَ ﴾ «ناچار»نىڭ بىر مەنىسى، ناتوغرا يوللار بىلەن تاپقان پۇل - مال دېمەكتۇر. ئاللاھ تائالا ئۇنى قوبۇل قىلمايدۇ. ھەدىستە: «ئاللاھ تائالا پاكتۇر، پەقەت پاك )ھالال( نەرسىلەرنىلا قوبۇل قىلىدۇ.» دېيىلگەن. ﴿ الۡخَبِيۡثَ ﴾نىڭ يەنە بىر مەنىسى، ناچار، قىممىتى يوق، ناپاك نەرسە دېمەكتۇر، ئۇنداق نەرسە ئاللاھنىڭ يولىدا سەرپ قىلىنماسلىقى كېرەك. ئاللاھ تائالا يەنە بىر ئايەتتە بۇ نۇقتىنى تەكىتلەپ مۇنداق دەيدۇ: ﴿ ياخشى كۆرگەن نەرسەڭلاردىن سەرپ قىلمىغۇچە (يەنى ماللىرىڭلارنىڭ ياخشىسىنى سەدىقە قىلمىغۇچە) ھەرگىز ياخشىلىققا (يەنى جەننەتكە) ئېرىشەلمەيسىلەر ﴾. (سۈرە ئال ئىمران 92‏ - ئايەتنىڭ بىر قىسمى). بۇ ئايەت مەدىنىدىكى بىر قىسىم ئەنسارلار ھەققىدە چۈشكەن بولۇپ، ئۇلار ناچار پۈچەك خورمىلارنى سەدىقە قىلىش ئۈچۈن مەسجىدكە ئەكىرىپ قوياتتى، شۇنىڭغا قارىتا بۇ ئايەت نازىل بولدى. )فەتھۇلقەدىر، سۈنەنى تىرمىزى 2987 - ھەدىسكە قارالسۇن(

② يەنى سىلەر ئۆزۈڭلار ناچار نەرسىلەرنى ئېلىشنى ياقتۇرمىغاندەك، ئاللاھنىڭ يولىدىمۇ پەقەت ياخشى نەرسىلەرنىلا سەرپ قىلىڭلار.

③ يەنى ياخشىلىق يوللىرىغا پۇل - مال سەرپ قىلماقچى بولغان ئادەمنى شەيتان نامرات بولۇپ قالىسەن، موھتاج بولۇپ قالىسەن دەپ قورقىتىدۇ، لېكىن گۇناھ ئىشلارغا پۇل خەجلەيدىغان چاغدا بۇنداق ئەندىشىلەرنى خىيالىغا كەلتۈرمەيدۇ، بەلكى ئاشۇ گۇناھ ئىشلارنى چىرايلىق ۋە توغرا قىلىپ كۆرسىتىدۇ، ھەمدە ئۇنداق ئىشلارغا ئىنساننىڭ جىم ياتقان ئارزۇ - ھەۋەسلىرىنى ئويغۇتۇپ، شۇ قەدەر رىغبەتلەندۈرىدۇكى، ئىنسان تۇيماستىن ناھايىتى كۆپ پۇل خەجلىۋېتىدۇ. بۇنداق ئازغان ئادەمنىڭ ئالدىغا مەسجىد ياكى مەكتەپ سېلىش ئۈچۈن ياكى باشقا بىر خەيرلىك ئىشلار ئۈچۈن ئىئانە توپلايدىغانلار كەلسە، بىر - ئىككى يۈز سومنى بېرىشتە نەچچە قېتىم ئويلىشىپ، ئۇلارنى بىر نەچچە قېتىم كېلىپ - كەتكىلى سالىدۇ. لېكىن بۇ ئادەم كىنو، تېلېۋىزور، ھاراق، قىمار ۋە ھاۋايى - ھەۋەس يوللىرىغا پۇللىرىنى ئايىماي خەجلەيدۇ، بۇنداق چاغدا ئويلىشىپ ئولتۇرمايلا تەرەددۇتسىز قولىنى يانچۇقىغا سوزىدۇ.

④ بۇ يەردىكى «ھېكمەت»نى بەزى مۇپەسسىرلەر ئەقىل، ئىلىم، پەم - پاراسەت دەپ تەپسىر قىلسا، بەزىلەر ئۇنى توغرا پىكىر قىلىش، قۇرئاندىكى ھۆكمى ئەمەلدىن قالدۇرۇلغان ئايەتنى ۋە ئۇنىڭ سەۋەبلىرىنى بىلىش ۋە چۈشىنىش ئىقتىدارى، قارار چىقىرىش ماھارىتى دەپ قارايدۇ، يەنە بەزىلەر ئۇ قۇرئان - سۈننەت ئىلمىنىلا كۆرسىتىدۇ، دەپ قارايدۇ. مەزكۇر مەنىلەرنىڭ ھەممىسى ئومۇمەن ھېكمەتنىڭ مەنە دائىرىسىگە كىرىدۇ، دەپ قارايدىغانلارمۇ مەۋجۇت. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇنداق دېگەن: «پەقەت ئىككى خىل كىشىگە ھەسەت قىلىش جايىز بولىدۇ. بىرى ئاللاھ ھېكمەت ئاتا قىلغان كىشى بولۇپ، ئۇنىڭ بىلەن كىشىلەر ئارىسىدا ھۆكۈم قىلىدۇ ۋە ئۇنى كىشىلەرگە تەلىم بېرىدۇ. يەنە بىرى ئاللاھ مال - مۈلۈك ئاتا قىلغان كىشى بولۇپ، ئۇ مال - مۈلكىنى ئاللاھ يولىغا سەرپ قىلىدۇ.» (سەھىھۇل بۇخارى 73 - ھەدىس، سەھىھ مۇسلىم 815 - ھەدىس)

مَآ أَنفَقۡتُم مِّن نَّفَقَةٍ أَوۡ نَذَرۡتُم مِّن نَّذۡرٖ فَإِنَّ ٱللَّهَ يَعۡلَمُهُۥۗ وَمَا لِلظَّٰلِمِينَ مِنۡ أَنصَارٍ ٢٧٠ إِن تُبۡدُواْ ٱلصَّدَقَٰتِ فَنِعِمَّا هِيَۖ وَإِن تُخۡفُوهَا وَتُؤۡتُوهَا ٱلۡفُقَرَآءَ فَهُوَ خَيۡرٞ لَّكُمۡۚ وَيُكَفِّرُ عَنكُم مِّن سَيِّـَٔاتِكُمۡۗ وَٱللَّهُ بِمَا تَعۡمَلُونَ خَبِيرٞ ٢٧١

نېمىنى خەير ـ ساخاۋەت قىلساڭلار ياكى (ئاللاھنىڭ يولىدا) نېمىنى ۋەدە قىلساڭلار①، ئاللاھ ئۇنى ئەلۋەتتە بىلىپ تۇرىدۇ. (پۇل ـ مېلىنىڭ زاكىتىنى بەرمەي ياكى ئۇنى گۇناھ ئىشلارغا سەرپ قىلىپ ئۆزىگە) زۇلۇم قىلغۇچىلارغا ھېچقانداق مەدەتكار چىقمايدۇ [270]. سەدىقىنى ئاشكارا بەرسەڭلار، بۇ ياخشىدۇر؛ ئەگەر ئۇنى مەخپىي بەرسەڭلار ۋە يوقسۇللارغا بەرسەڭلار، سىلەر ئۈچۈن تېخىمۇ ياخشىدۇر②. بۇ سىلەرنىڭ بەزى گۇناھلىرىڭلارنى يوققا چىقىرىدۇ. ئاللاھ سىلەرنىڭ قىلىۋاتقان ئەمەلىڭلاردىن خەۋەرداردۇر [271].

① ﴿ نَذۡرٍ ﴾نىڭ مەنىسى مېنىڭ پالانى ئىشىم ھەل بولسا ياكى پالانى مۈشكۈلاتتىن خالاس بولسام، ئاللاھنىڭ يولىدا مۇنچىلىك سەدىقە قىلىمەن، دەپ ئۆزىگە ۋەدە قىلىش دېمەكتۇر. بۇ ۋەدىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش لازىم كېلىدۇ. ئەگەر بىرەر گۇناھ بولىدىغان ئىشنى قىلىشقا نەزىر قىلغان يەنى ۋەدە قىلغان بولسا، ئۇنىڭغا ئەمەل قىلىش لازىم كەلمەيدۇ. بۇ نەزىرمۇ ناماز - روزىغا ئوخشاش ئىبادەتتۇر، ئاللاھنىڭ نامىدىن باشقا ھەر قانداق بىر شەخسنىڭ نامىغا ئاتاپ نەزىر قىلىش شۇ شەخسكە ئىبادەت قىلغانلىق ھېسابلىنىدۇ، بۇ شىرېك ئەمەلدۇر. بۈگۈنكى كۈندە مەشھۇر مازارلارغا ئاتاپ نەزىر قىلىش ئومۇملىشىپ كەتتى. ئاللاھ بىزنى ئاشۇنداق شېرىك ئەمەلدىن ساقلىسۇن. ئامىن.

② بۇنىڭدىن مەلۇم بولدىكى، باشقىلارنى سەدىقە قىلىشقا رىغبەتلەندۈرۈش كۆزدە تۇتۇلغان ئەھۋالدىن باشقا ئەھۋاللاردا ئومۇمەن مەخپىي سەدىقە قىلىش ئەۋزەلدۇر. ئەگەر رىياكارلىق ئارىلاشمىسا، باشقىلارنى رىغبەتلەندۈرىدىغان سورۇندا سەدىقە قىلغۇچىلار ئالاھىدە كۆپ ساۋابقا ئېرىشىدۇ. ئۇنىڭدىن باشقا ئەھۋاللاردا مەخپىي سەدىقە قىلىشنىڭ پەزىلىتى ناھايىتى يۇقىرىدۇر. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇنداق دېگەن: «ئاللاھ تائالانىڭ سايىسىدىن باشقا ھېچقانداق سايە بولمايدىغان قىيامەت كۈنىدە ئاللاھ ئۆز سايىسى ئاستىغا ئالىدىغان يەتتە تۈرلۈك ئادەم بار، ئۇلارنىڭ بىرى ئوڭ قولى نېمىنى بەرگەنلىكىنى سول قولى بىلمەي قالغىدەك دەرىجىدە مەخپىي سەدىقە بەرگەن كىشىدۇر.» بەزى ئۆلىمالار سەدىقىنى مەخپىي بېرىشنىڭ پەزىلىتىنى نەپلە سەدىقىلەرگە خاس دەپ ئېلىپ، پەرز زاكاتنى ئاشكارا بېرىش ئەۋزەل دەپ قارايدۇ، لېكىن قۇرئان كەرىمدىكى ئومۇمى شەكىلدە كەلگەن ئايەت پەرز ۋە نەپلە سەدىقىلەرنىڭ ھەممىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. (تەپسىر ئىبنى كەسىر) ھەدىستىكى ئومۇملۇقمۇ بۇنى كۈچلەندۈرىدۇ.

۞ لَّيۡسَ عَلَيۡكَ هُدَىٰهُمۡ وَلَٰكِنَّ ٱللَّهَ يَهۡدِي مَن يَشَآءُۗ وَمَا تُنفِقُواْ مِنۡ خَيۡرٖ فَلِأَنفُسِكُمۡۚ وَمَا تُنفِقُونَ إِلَّا ٱبۡتِغَآءَ وَجۡهِ ٱللَّهِۚ وَمَا تُنفِقُواْ مِنۡ خَيۡرٖ يُوَفَّ إِلَيۡكُمۡ وَأَنتُمۡ لَا تُظۡلَمُونَ ٢٧٢ لِلۡفُقَرَآءِ ٱلَّذِينَ أُحۡصِرُواْ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ لَا يَسۡتَطِيعُونَ ضَرۡبٗا فِي ٱلۡأَرۡضِ يَحۡسَبُهُمُ ٱلۡجَاهِلُ أَغۡنِيَآءَ مِنَ ٱلتَّعَفُّفِ تَعۡرِفُهُم بِسِيمَٰهُمۡ لَا يَسۡـَٔلُونَ ٱلنَّاسَ إِلۡحَافٗاۗ وَمَا تُنفِقُواْ مِنۡ خَيۡرٖ فَإِنَّ ٱللَّهَ بِهِۦ عَلِيمٌ ٢٧٣

(ئى پەيغەمبەر!) ئۇلارنى ھىدايەت قىلىش سېنىڭ مەسئۇلىيىتىڭ ئەمەس (ساڭا تاپشۇرۇلغان ۋەزىپە پەقەت كىشىلەرگە ئاللاھنىڭ ئەمرىنى يەتكۈزۈشتۇر). لېكىن، ئاللاھ خالىغان بەندىسىنى ھىدايەت قىلىدۇ. پۇل - مېلىڭلاردىن نېمىنى خەير ـ ساخاۋەت قىلساڭلار، ئۇ ئۆزۈڭلارنىڭ پايدىسى ئۈچۈندۇر. سىلەر خەير ـ ساخاۋەتنى پەقەت ئاللاھنىڭ رازىلىقى ئۈچۈنلا قىلىڭلار (يەنى خەير ـ ساخاۋەت قىلغاندا ئاللاھنىڭ رازىلىقىدىن باشقىنى كۆزدە تۇتماڭلار). پۇل - مېلىڭلاردىن نېمىنى خەير ـ ساخاۋەت قىلساڭلار، ئۇنىڭ ساۋابى سىلەرگە تولۇق بېرىلىدۇ①، سىلەرگە زۇلۇم قىلىنمايدۇ (يەنى قىلغان ياخشى ئەمەلىڭلارنىڭ ساۋابى كېمەيتىلمەيدۇ) [272]. (خەير ـ ساخاۋەت) ئۆزىنى ئاللاھ يولىغا ئاتىغان، (شۇڭا تىرىكچىلىك قىلىش ئۈچۈن) يىراق جايلارغا بارالمايدىغان يوقسۇللارغا قىلىنىشى كېرەك②. ئەھۋالنى ئۇقمىغانلار ئۇلارنىڭ نەرسە تىلىمىگەنلىكىگە قاراپ، ئۇلارنى بايمىكىن دەپ قالىدۇ، ئۇلارنى (يەنى نامراتلىقىنى) تۇرقىدىن بىلىۋالالايسەن، ئۇلار كىشىلەرگە چاپلىشىۋېلىپ تىلەمچىلىك قىلمايدۇ③. پۇل - مېلىڭلاردىن نېمىنى خەير ـ ساخاۋەت قىلساڭلار، ئاللاھ ھەقىقەتەن ئۇنى بىلىپ تۇرىدۇ [273].

① تەپسىرگە ئائىت ھەدىسلەردە بۇ ئايەتنىڭ نازىل بولۇش سەۋەبى مۇنداق بايان قىلىنغان: مۇسۇلمانلار مۇشرىكلاردىن بولغان ئۇرۇق - تۇغقانلىرىغا ماددىي ياردەم بېرىشنى خاتا دەپ قارايتتى ۋە ئۇلارنىڭ مۇسۇلمان بولۇشىنى خالايتتى. شۇ ۋاقىتتا ئاللاھ تائالا بۇ ئايەتنى نازىل قىلىپ، بىرىنچىدىن، ھىدايەتكە باشلاشنىڭ پەقەت ئاللاھنىڭ ئىلكىدىكى ئىش ئىكەنلىكىنى بايان قىلدى. ئىككىنچىدىن، سىلەر ئاللاھنىڭ رازلىقىنى كۆزلەپ نېمىنى سەدىقە قىلساڭلار، ئۇنىڭ ئەجرى تولۇق بېرىلىدۇ، دەپ كۆرسەتتى. بۇنىڭدىن مۇسۇلمان بولمىغان ئۇرۇق - تۇققانلارغا سىلە - رەھىم قىلىشقىمۇ ساۋاب بېرىلىدىغانلىقى ئايان بولدى. سۈرە تەۋبىنىڭ 60 - ئايىتىدىمۇ ﴿ دىللىرىنى ئىسلامغا مايىل قىلىش كۆزدە تۇتۇلغانلارغا ﴾ زاكات بېرىشكە بولىدىغانلىقى بايان قىلىنغان.

② بۇلار مەككىدىن مەدىنىگە ھېجرەت قىلىپ كەلگەن ۋە ئاللاھ يولىدا ھەممە نەرسىسىدىن ئايرىلغان مۇھاجىرلارنى كۆرسىتىدۇ. دىنىي ئىلىم ھاسل قىلىش ئۈچۈن ئوقۇۋاتقان تالىپلار ۋە ئۆلىمالارمۇ مۇشۇ تۈردىكى يوقسۇللار جۈملىسىگە كىرىدۇ.

③ مۇئمىنلەرنىڭ سۈپىتى شۇكى، پېقىر ۋە كەمبىغەل تۇرۇپمۇ، ئۆزلىرىنى پاك تۇتۇش يۈزىسىدىن نەرسە تىلىمەيدۇ، كىشىلەرگە چاپلىشىۋېلىپ بىر نەرسە سورىمايدۇ. بەزى مۇپەسسىرلەر ﴿ اِلۡحَــاف ﴾نىڭ مەنىسىنى پەقەت نەرسە سورىماسلىق دەپ بايان قىلدى. چۈنكى ئۇلارنىڭ ئالدىنقى سۈپىتى ئۆزىنى پاك تۇتۇش يۈزىسىدىن نەرسە تىلىمەسلىكتۇر. (فەتھۇلقەدىر) بەزى مۇپەسسىرلەر: ئۇلار بىر نەرسە سورىغاندا چىڭ چاپلىشىۋالمايدۇ، ئۆزلىرى موھتاج بولمىغان نەرسىلەرنى كىشىلەردىن سورىمايدۇ، دەپ تەپسىر قىلدى. چۈنكى ﴿ اِلۡحَــاف ﴾ - زۆرۈر ئېھتىياجى بولمىسىمۇ )تىلەمچىلىكنى كەسپ قىلىۋېلىپ( كىشىلەردىن نەرسە سوراش دېگەن ئۇقۇمنى بىلدۈرىدۇ. بۇ ئۇقۇم ھەدىسلەردە تېخىمۇ روشەن ئىپادىلەنگەن. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام: «بىر - ئىككى تال خورما، بىر - ئىككى لوقما تائام، بىر - ئىككى چىشلەم نەرسىگە ئېرىشىش ئۈچۈن ئۆيمۇ - ئۆي ئايلىنىپ يۈرۈپ تىلەيدىغان كىشى ھەقىقىي مىسكىن ئەمەس، ھەقىقىي مىسكىن دېگەن ئۇيالغانلىقتىن كىشىلەردىن بىر نەرسىمۇ سورىمايدىغان كىشىدۇر» دېگەندىن كېيىن ﴿ كىشىلەرگە چاپلىشىۋېلىپ تىلەمچىلىك قىلمايدۇ ﴾ دېگەن ئايەتنى ئوقۇغان. )سەھىھۇل بۇخارى 4539 - ، 1476 - ھەدىس (شۇنىڭ ئۈچۈن كەسپىي تىلەمچىلەرگە ياردەم قىلغاننىڭ ئورنىغا، كىشىلەردىن نەرسە تىلىيەلمەيدىغان مۇھاجىرلار، دىنىي ئوقۇغۇچىلار، ئۆلىمالار ۋە ھاجەتمەنلەرنى ئىزدەپ - سوراپ ياردەم قىلىش كېرەك. چۈنكى كىشىلەرگە قولىنى سۇنۇپ، نەرسە سوراش ئىنساننىڭ ئىززەت - نەپسىگە ئېغىر كېلىدىغان ۋە تەبىئىتى كۆتۈرمەيدىغان ئىشتۇر. باشقا بىر ھەدىستە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇنداق دېگەن: «(ئاشلىق سېتىۋالغىدەك) پۇلى بار تۇرۇپ كىشىلەردىن بىر نەرسە سورىغان ئادەمنىڭ يۈزىدە قىيامەت كۈنى جاراھەت بولىدۇ.» (سۈنەنى ئەبى داۋۇد 1626 - ، سۈنەنى نەسائى 2593 - ، سۈنەنى ئىبنى ماجە 1840 - ، سۈنەنى تىرمىزى 650 - ھەدىس( يەنە بۇخارى ۋە مۇسلىمنىڭ رىۋايىتىدە: «داۋاملىق كىشىلەردىن بىر نەرسە سورايدىغانلارنىڭ يۈزىدە قىيامەت كۈنى گۆش بولمايدۇ» دېگەن. (سەھىھۇل بۇخارى، 1474 - ھەدىس، سەھىھ مۇسلىم، 1040 - ھەدىس)

ٱلَّذِينَ يُنفِقُونَ أَمۡوَٰلَهُم بِٱلَّيۡلِ وَٱلنَّهَارِ سِرّٗا وَعَلَانِيَةٗ فَلَهُمۡ أَجۡرُهُمۡ عِندَ رَبِّهِمۡ وَلَا خَوۡفٌ عَلَيۡهِمۡ وَلَا هُمۡ يَحۡزَنُونَ ٢٧٤ ٱلَّذِينَ يَأۡكُلُونَ ٱلرِّبَوٰاْ لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ ٱلَّذِي يَتَخَبَّطُهُ ٱلشَّيۡطَٰنُ مِنَ ٱلۡمَسِّۚ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ قَالُوٓاْ إِنَّمَا ٱلۡبَيۡعُ مِثۡلُ ٱلرِّبَوٰاْۗ وَأَحَلَّ ٱللَّهُ ٱلۡبَيۡعَ وَحَرَّمَ ٱلرِّبَوٰاْۚ فَمَن جَآءَهُۥ مَوۡعِظَةٞ مِّن رَّبِّهِۦ فَٱنتَهَىٰ فَلَهُۥ مَا سَلَفَ وَأَمۡرُهُۥٓ إِلَى ٱللَّهِۖ وَمَنۡ عَادَ فَأُوْلَٰٓئِكَ أَصۡحَٰبُ ٱلنَّارِۖ هُمۡ فِيهَا خَٰلِدُونَ ٢٧٥

پۇل - ماللىرىنى كېچە ـ كۈندۈز (يەنى ھەممە ۋاقىت)، يوشۇرۇن ۋە ئاشكارا يوسۇندا خەير ـ ساخاۋەت قىلىدىغانلارغا كەلسەك، ئۇلارنىڭ مۇكاپاتى رەببىنىڭ دەرگاھىدا تولۇق بېرىلىدۇ، ئۇلارغا (ئاخىرەتتە) قورقۇنچ يوقتۇر، ئۇلار ھەرگىز قايغۇرمايدۇ [274]. جازانە① يەيدىغانلار (ئاخىرەتتە قەبرىلىرىدىن) جىن چېپىلىپ قالغان ساراڭ ئادەملەردەك قوپىدۇ②. بۇ شۇنىڭ ئۈچۈنكى، ئۇلار (ھارامنى ھالال ساناپ): «سودا ـ سېتىق پەقەت جازانىگە ئوخشاشتۇر (جازانە نېمىشقا ھارام بولىدۇ؟ جازانىدا زىيادە ئېلىش بولغاندەك سودا – سېتىقتىمۇ زىيادە ئېلىش بار)»③ دېدى. (ھالبۇكى) ئاللاھ سودا ـ سېتىقنى ھالال قىلدى، جازانىنى (بەدەلسىز بولغانلىقى، شەخسكە ۋە جەمئىيەتكە زىيانلىق بولغانلىقى ئۈچۈن) ھارام قىلدى. كىمكى رەببى تەرىپىدىن ۋەز ـ نەسىھەت كەلگەندىن كېيىن (يەنى جازانە مەنئى قىلىنغاندىن كېيىن) جازانە قىلىشتىن يانسا، بۇرۇن ئالغىنى ئۆزىنىڭ بولىدۇ④، ئۇنىڭ ئىشى ئاللاھقا تاپشۇرۇلىدۇ⑤. كىمكى (جازانىخورلۇققا) قايتىدىكەن، مۇنداقلار دوزاخ ئەھلى بولۇپ، دوزاختا مەڭگۈ قالىدۇ [275].

① ﴿ الرِّبٰوا ﴾ نىڭ لۇغەتتىكى مەنىسى زىيادە بولماق، ئۆسمەك، ئاشماق. شەرىئەت ئاتالغۇسىدا ئىككى تۈرلۈك مۇئامىلە: " رِبَا الْفَضْلِ " ئوخشاش تۈردىكى نەرسىنى ئالماشتۇرۇش ۋە " رِبَا النَّسِيْئَةِ " نەخ - نېسى ۋە كىچىكتۈرۈش سەۋەبىدىن ئېرىشىدىغان نەرسە ﴿ الرِّبٰوا ﴾  جازانە دېيىلىدۇ.

" رِبَا الْفَضْلِ " ئالتە خىل نەرسىنى ئالماشتۇرغاندا كەم بېرىشتە (ياكى مىتىرلاپ ۋە ئۆلچەپ بېرىدىغان نەرسىلەردە)، نەخ ۋە نېسى بولغان قەرز مۇئامىلىدىكى كەم بېرىشتە جازانە بولىدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. بۇ ھەدىستە تەپسىلىي بايان قىلىنغان. مەسىلەن: بۇغداي بىلەن بۇغداينى ئالماشتۇرماقچى بولسا، بىرىنچىدىن، ھەر ئىككىسى ھەر جەھەتتىن ئوخشاش ۋە باراۋەر بولۇش لازىم. ئىككىنچىدىن: قولدىن قولغا نەخ بېرىش لازىم. مۇشۇ خىل ئالماشتۇرۇشتا كەم بەرسە جازانە قىلغان بولىدۇ. يەنە مۇشۇ خىل ئالماشتۇرۇشتا «قولدىن قولغا» نەخ بەرمەي نېسى قىلسا، بىرى نەخ بېرىپ، يەنە بىرى نېسى قىلسا ياكى ھەر ئىككىسى نېسى قىلسىمۇ جازانە قىلغان بولىدۇ.

" رِبَا النَّسِيْئَةِ "نىڭ مىسالى، بىرسىگە ئالتە ئايلىق مۇددەت بىلەن يۈز سوم قەرز بېرىلگەن بولسا، ئالتە ئايدىن كېيىن 125 سوم قايتۇرۇشنى شەرت قىلغان بولسا، يەنى ئالتە ئايغا 25 سوم قوشۇپ ئالغان بولسا، بۇ خىل جازانە " رِبَا النَّسِيْئَةِ " دېيىلىدۇ. ئەلى رەزىيەللاھ ئەنھۇنىڭ بىر سۆزى بۇ نۇقتىنى ئوچۇق چۈشەندۈرىدۇ: «قەرز ئارقىلىق ئېرىشكەن ھەر قانداق پايدا جازانىدۇر.» )فەيزۇلقەدىر شەرھى جامى سەغىر 5 – توم، 28 - بەت) مەيلى بۇ شەخسىي ئېھتىياج ئۈچۈن ئالغان قەرز بولسۇن ياكى تىجارەت ئۈچۈن ئالغان قەرز بولسۇن، ھەر ئىككى قەرزدىن ئالغان پايدا )جازانە، ئۆسۈم) ھارامدۇر.

جاھىلىيەت دەۋرىدىمۇ مۇشۇنداق ئىككى خىل قەرز بار ئىدى، ئىسلام كەلگەندىن كېيىن ھەر ئىككىسى مۇتلەق ھارام قىلىندى، شۇنىڭ ئۈچۈن بەزى كىشىلەر تىجارەت ئۈچۈن ئېلىنغان )ئادەتتە بانكىدىن ئېلىنىدىغان( قەرزگە ئۆسۈم تۆلەش جازانىغا كىرمەيدۇ، چۈنكى قەرز ئالغۇچى ئۇنىڭدىن پايدىلىنىدۇ، ئالغان پايدىنىڭ بىر قىسمىنى بانكىغا ياكى پۇل ئىگىسىگە بەرسە نېمە يامىنى؟ دەيدۇ، ئۇنىڭ يامىنى جازانىنى جايىز قىلماقچى بولغانلارغا كۆرۈنمەيدۇ، ئۇنىڭ يامان بولىدىغانلىقىنى، زىيىنىنى ئاللاھ تائالا ئوبدان بىلىدۇ. مەسىلەن: قەرز ئېلىپ تىجارەت قىلغۇچىلارنىڭ پايدا ئېلىش - ئالماسلىقى ئېنىق ئەمەس، ھەتتا دەسمايىنى ساقلاپ قېلىشقىمۇ كاپالەتلىك قىلغىلى بولمايدۇ، بەزىدە تىجارەتتە زىيان تارتىپ، پۈتۈن دەسمايىدىن ئايرىلىپ قالىدىغان ئەھۋاللارمۇ بولىدۇ، ئەمما قەرز بەرگۈچىگە )مەيلى ئۇ شەخس بولسۇن ياكى بانكا بولسۇن( قايتۇرىدىغان پايدا ئالدىن بەلگىلەنگەن بولىدۇ، ھەر قانداق ئەھۋالدا ئۇنى تۆلەشكە توغرا كېلىدۇ. بۇنىڭ زۇلۇم ئىكەنلىكى شۇ قەدەر ئېنىق تۇرسا، ئىسلام شەرىئىتى ئۇنىڭغا قانداقمۇ رۇخسەت قىلسۇن؟  ئۇنىڭدىن باشقا يەنە ئىسلام شەرىئىتى مۇئمىنلەرنى جەمئىيەتتىكى ھاجەتمەنلەرگە غەرەزسىز ۋە ماددىي مەنپەئەتنى كۆزلىمەي ياردەم قىلىشقا رىغبەتلەندۈرىدۇ. بۇنىڭدىن جەمئىيەتتە قېرىنداشلىق، بۇرادەرلىك، خەيرخاھلىق، ئۆز - ئارا ياردەملىشىش، مېھىر - شەپقەت ۋە مۇھەببەت ئومۇملىشىدۇ. ئەگەر ئۇنداق بولمىغاندا جازانە كۆپىيىپ كەتكەن جەمئىيەتتە رەھىمسىزلىك ۋە نەپسانىيەتچىلىك ئەۋج ئالىدۇ.

جەمئىيەتتە نامراتلىق، كېسەللىك، ئاچارچىلىق كۆپ بولۇپ، ئىشسىزلار ھاياتىدىن ئۈمىدىنى ئۈزىدىغان ھالەت شەكىللەنسىمۇ، بىر قىسىم مەبلەغ سالغۇچىلارغا ئۆز تىجارىتىدىن ئالىدىغان پايدا ھەممىدىن مۇھىم كۆرۈنىدىغان بولۇپ قالىدۇ. شەرىئەت بۇنداق بەختسىزلىك ۋە رەھىمسىزلىككە قانداقمۇ يول قويسۇن؟ جازانىنىڭ يەنە نۇرغۇن زىيانلىرى بار بولۇپ، ھەممىنى بۇ يەردە تەپسىلى بايان قىلىپ بولغىلى بولمايدۇ. مەيلى شەخسىي ئېھتىياج ئۈچۈن ئېلىنغان قەرزنىڭ ئۆسۈمى بولسۇن ياكى تىجارەت ئۈچۈن ئېلىنغان قەرزنىڭ ئۆسۈمى بولسۇن، ھەممىسى مۇتلەق ھارامدۇر.

② جازانىخور قەبرىدىن تىرىلىپ قوپقاندا ياكى مەھشەرگاھتا شۇنداق ھالەتكە دۇچار بولىدۇ.

③ ھالبۇكى، سودا - سېتىقتا نەخ پۇلغا باشقا بىر نەرسىنى ئالماشتۇرىدۇ، يەنە بۇنىڭدا پايدا - زىيان ئىمكانىيىتى بولىدۇ، ئەمما جازانىدە بۇ ئىككى خىل ئەھۋال بولمايدۇ. ئۇنىڭ ئۈستىگە ئاللاھ تائالا سودا - سېتىقنى ھالال قىلغان، جازانىنى ھارام قىلغان تۇرسا، بۇ ئىككىسى قانداقمۇ ئوخشاش بولسۇن؟

④ ئىمان ئېيتقان ياكى جازانىدىن تەۋبە قىلغان ئادەم ئىلگىرىكى جازانىخورلىقى ئۈچۈن جازاغا تارتىلمايدۇ.

⑤ يەنى ئۇ ئادەم تەۋبە قىلىپ، ئۇنىڭدا مۇستەھكەم تۇرامدۇ ياكى نىيىتىنى يامان قىلىپ، ۋاقتى كەلگەندە تەۋبە قىلارمەن دەپ، ئىشىنى قىلىۋېرەمدۇ؟ ئاللاھ تائالا بۇنىڭغا قارايدۇ. بۇ جازانىنىڭ ھارام قىلىنغانلىقىنى بىلىپ تۇرۇپ، يەنە جازانىخورلۇق قىلغانلارغا ئاگاھلاندۇرۇشتۇر.

يَمۡحَقُ ٱللَّهُ ٱلرِّبَوٰاْ وَيُرۡبِي ٱلصَّدَقَٰتِۗ وَٱللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثِيمٍ ٢٧٦ إِنَّ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ وَأَقَامُواْ ٱلصَّلَوٰةَ وَءَاتَوُاْ ٱلزَّكَوٰةَ لَهُمۡ أَجۡرُهُمۡ عِندَ رَبِّهِمۡ وَلَا خَوۡفٌ عَلَيۡهِمۡ وَلَا هُمۡ يَحۡزَنُونَ ٢٧٧ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَذَرُواْ مَا بَقِيَ مِنَ ٱلرِّبَوٰٓاْ إِن كُنتُم مُّؤۡمِنِينَ ٢٧٨ فَإِن لَّمۡ تَفۡعَلُواْ فَأۡذَنُواْ بِحَرۡبٖ مِّنَ ٱللَّهِ وَرَسُولِهِۦۖ وَإِن تُبۡتُمۡ فَلَكُمۡ رُءُوسُ أَمۡوَٰلِكُمۡ لَا تَظۡلِمُونَ وَلَا تُظۡلَمُونَ ٢٧٩ وَإِن كَانَ ذُو عُسۡرَةٖ فَنَظِرَةٌ إِلَىٰ مَيۡسَرَةٖۚ وَأَن تَصَدَّقُواْ خَيۡرٞ لَّكُمۡ إِن كُنتُمۡ تَعۡلَمُونَ ٢٨٠

ئاللاھ جازانىنى (بەرىكەتسىز، پايدىسىنى يوق قىلىپ، ئۇنىڭغا ئارىلاشقان پۇلنى) ئۆچۈرۈۋېتىدۇ (توزۇتۇۋېتىدۇ)، سەدىقىنىڭ (ئۆستۈرۈپ، پايدىسىنى، بەرىكىتىنى) زىيادە قىلىپ بېرىدۇ①. ئاللاھ ھەرقانداق تۇزكور (يەنى جازانىنى ھالال سانىغۇچى) گۇناھكارنى قەتئىي ياقتۇرمايدۇ [276]. ئىمان ئېيتقان ۋە ياخشى ئەمەللەرنى قىلغان، نامازنى مۇكەممەل ئادا قىلغان ۋە زاكات بەرگەن كىشىلەرگە پەرۋەردىگارىنىڭ دەرگاھىدا تولۇق مۇكاپات بار. ئۇلاردا (ئاخىرەتتە) قورقۇنچ يوقتۇر، ئۇلار ھەرگىز قايغۇرمايدۇ [277]. ئى ئىمان ئېيتقانلار! ئەگەر (ھەقىقىي) مۇئمىن بولساڭلار، ئاللاھ (نىڭ ئەمرىگە مۇخالىپەتچىلىك قىلىش) تىن قورقۇڭلار، (كىشىلەرنىڭ زىممىسىدە) قېلىپ قالغان جازانىنى (يەنى ئۆسۈمنى) ئالماڭلار [278]. ئەگەر شۇنداق قىلمىساڭلار، بىلىڭلاركى، ئاللاھ ۋە ئۇنىڭ رەسۇلى (سىلەرگە قارشى) ئۇرۇش ئېلان قىلىدۇ②، ئەگەر (جازانىدىن قول يىغىپ) تەۋبە قىلساڭلار، (قەرز بەرگەن) سەرمايەڭلار سىلەر ئۇۋال قىلمىغان ۋە ئۇۋالچىلىققا ئۇچرىمىغان ھالدا ئۆزۈڭلارغا قايتىدۇ (يەنى سىلەر باشقىلارنى زىيان تارتقۇزمايسىلەر، ئۆزۈڭلارمۇ زىيان تارتمايسىلەر)③ [279]. ئەگەر قەرزدارنىڭ قولى قىسقا بولسا، ئۇنىڭ ھالى ياخشىلانغۇچە مۆھلەت بېرىڭلار، ئەگەر (خەيرلىك ئىش ئىكەنلىكىنى بىلسەڭلار، قىيىنچىلىقتا قالغان قەرزداردىن ئالىدىغان قەرزنى ئۇنىڭغا) سەدىقە قىلىپ بېرىۋەتكىنىڭلار سىلەر ئۈچۈن تېخىمۇ ياخشىدۇر④ [280].

① بۇ ئايەت جازانىنىڭ مەنىۋىي زىيىنى ۋە سەدىقىدىكى بەرىكەتنى بايان قىلىپ بېرىدۇ. جازانىخورلۇق قىلىشتىن پۇل - مال كۆپەيگەندەك كۆرۈنىدۇ، ئەمما مەنىۋىي جەھەتتىن ياكى نەتىجە ئېتىبارى جەھەتتىن ۋەيرانچىلىققا ۋە ھالاكەتكە ئېلىپ بارىدۇ. ھازىر ياۋرۇپا ئىقتىسادشۇناسلىرىمۇ بۇ ھەقىقەتنى ئېتىراپ قىلىشقا باشلىدى.

② بۇ ناھايىتى قاتتىق ئاگاھلاندۇرۇش بولۇپ، ئۇنىڭدىن باشقا ھېچقانداق بىر گۇناھ ئۈچۈن بۇ قەدەر قاتتىق تەنبىھ بېرىلمىگەن. شۇنىڭ ئۈچۈن بۇ ئايەتنىڭ مەنىسى ھەققىدە ئىبنى ئابباس رەزىيەللاھۇ ئەنھۇما مۇنداق دېگەن: «ئىسلام مەملىكىتىدە كىمكى جازانىخورلۇقنى داۋاملاشتۇرسا، خەلىپە ئۇنى گۇناھىدىن يېنىپ، تەۋبە قىلىشىقا بۇيرۇيدۇ. ئەگەر ئۇ (جازانىخورلۇقتىن) يانسا، ياخشى ئىشقا كەلگەن بولىدۇ. ئەگەر ئۇ جازانىخورلۇقتىن يانمىسا، خەلىپە ئۇنى ئۆلتۈرىدۇ.» (تەپسىر ئىبنى كەسىر)

③ ئەگەر سىلەر بەرگەن ئەسلىي قەرزدىن ئارتۇق ئالساڭلار، سىلەر باشقىلارغا زۇلۇم قىلغان بولىسىلەر، ئەگەر سىلەرگە ئەسلىي قەرزمۇ بېرىلمىسە، سىلەرگە زۇلۇم قىلىنغان بولىدۇ.

④ جاھىلىيەت دەۋرىدىكى نىزامدا قەرزنى ۋاقتىدا قايتۇرمىسا، ئۆسۈمگە ئۆسۈم قوشۇلاتتى، شۇ سەۋەبتىن ئاز قەرز كۈندىن كۈنگە كۆپىيىپ، قايتۇرۇش مۇمكىن بولمىغۇدەك دەرىجىگە يېتەتتى. ئۇنىڭ ئەكسىچە ئىسلام نىزامى بويىچە ئەمر قىلىنىۋاتىدۇكى، قەرزنى ۋاقتىدا قايتۇرالمىغان كىشىدىن ئۆسۈم ئېلىش ئۇياقتا تۇرسۇن، ئەسلىي قەرزنى قايتۇرۇپ ئېلىشتىمۇ، پۇل تېپىپ قەرزنى قايتۇرغىچە مۆھلەت بېرىڭلار، ئەگەر قەرزنى پۈتۈنلەي كەچۈرۈۋەتسەڭلار، تېخىمۇ ياخشىدۇر. ھەدىسلەردىمۇ قەرزنى كەچۈرۈۋېتىشنىڭ كۆپ پەزىلەتلىرى بايان قىلىنغان. بۇ ئىككى نىزامنىڭ ئوتتۇرىسىدىكى پەرق نېمە دېگەن چوڭ ھە؟ بىرى ئوچۇق ئاشكارا زۇلۇم، رەھىمسىزلىك ۋە شەخسىيەتچىلىك ئۈستىگە قۇرۇلغان نىزام؛ يەنە بىرى ئۆزئارا مېھىر - شەپقەت، ياردەم ۋە خەيرخاھلىق ئۈستىگە قۇرۇلغان نىزام. مۇسۇلمانلار بۇ بەرىكەتلىك، رەھىم - شەپقەتلىك ئىلاھىي نىزامغا ئۆزلىرى ئەمەل قىلمىسا، بۇنىڭدا ئىسلامنىڭ نېمە كەمچىلىكى بار؟ ئۇلار ئۆزلىرى ئەمەل قىلماي تۇرۇپ، ئاللاھ تائالاغا بوھتان قىلىشى توغرىمۇ؟ مۇسۇلمانلار ئۆزلىرىنىڭ دىنىنىڭ ئەھمىيىتى ۋە پايدىسىنى چۈشۈنەلىگەن، ئۆزلىرىنىڭ ھايات نىزامىنى شۇنىڭغا مۇۋاپىق مۇستەھكەملىيەلىگەن بولسىچۇ كاشكى.

وَٱتَّقُواْ يَوۡمٗا تُرۡجَعُونَ فِيهِ إِلَى ٱللَّهِۖ ثُمَّ تُوَفَّىٰ كُلُّ نَفۡسٖ مَّا كَسَبَتۡ وَهُمۡ لَا يُظۡلَمُونَ ٢٨١ يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِذَا تَدَايَنتُم بِدَيۡنٍ إِلَىٰٓ أَجَلٖ مُّسَمّٗى فَٱكۡتُبُوهُۚ وَلۡيَكۡتُب بَّيۡنَكُمۡ كَاتِبُۢ بِٱلۡعَدۡلِۚ وَلَا يَأۡبَ كَاتِبٌ أَن يَكۡتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ ٱللَّهُۚ فَلۡيَكۡتُبۡ وَلۡيُمۡلِلِ ٱلَّذِي عَلَيۡهِ ٱلۡحَقُّ وَلۡيَتَّقِ ٱللَّهَ رَبَّهُۥ وَلَا يَبۡخَسۡ مِنۡهُ شَيۡـٔٗاۚ فَإِن كَانَ ٱلَّذِي عَلَيۡهِ ٱلۡحَقُّ سَفِيهًا أَوۡ ضَعِيفًا أَوۡ لَا يَسۡتَطِيعُ أَن يُمِلَّ هُوَ فَلۡيُمۡلِلۡ وَلِيُّهُۥ بِٱلۡعَدۡلِۚ

سىلەر شۇنداق بىر كۈندىن (يەنى قىيامەت كۈنىدىن) قورقۇڭلاركى، ئۇ كۈندە سىلەر ئاللاھنىڭ دەرگاھىغا قايتۇرۇلىسىلەر، ئاندىن ھەر كىم قىلغان (ياخشى ـ يامان) ئەمەلىنىڭ نەتىجىسىنى تولۇق كۆرىدۇ، ئۇلارغا زۇلۇم قىلىنمايدۇ (يەنى ياخشى ئەمەلى كېمەيتىلىپ، يامان ئەمەلى كۆپەيتىلمەيدۇ)① [281]. ئى ئىمان ئېيتقانلار! مۇددەت بەلگىلەپ ئۆزئارا قەرز قەرز مۇئامىلىسى (ياكى نېسى سودا) قىلىشساڭلار، ئۇنى (ھۆججەت قىلىپ) يېزىپ قويۇڭلار②، ئاراڭلاردىكى بىر پۈتۈكچى ئۇنى (كەم ـ زىيادە قىلماي) ئادىللىق بىلەن يازسۇن، پۈتۈكچى ئاللاھ ئۇنىڭغا بىلدۈرگەندەك توغرىلىق بىلەن يېزىشىنى رەت قىلمىسۇن، (ھەممىنى ئەينەن) يازسۇن، زىممىسىدە باشقىلارنىڭ ھەققى بولغان ئادەم③ (پۈتۈكچىگە ئەينەن) ئېيتىپ بەرسۇن، (قەرزدار) پەرۋەردىگارى ئاللاھتىن قورقسۇن، قەرز ئالغان نەرسىدىن ھېچنېمىنى كېمەيتىۋەتمىسۇن، ئەگەر قەرز ئالغۇچى ئادەم ئەخمەق (يەنى گالۋاڭ، ئەقىلسىز، ئىسراپخور) ياكى ئاجىز (كەم ئەقىل، كىچىك بالا ياكى بەكمۇ قېرى) بولسا ۋەياكى (گەپ قىلالماسلىقى، گاچىلىقى، كېكەچلىكى تۈپەيلىدىن) ئۆزى ئېيتىپ بېرەلمەيدىغان ئەھۋالدا بولسا، ئۇنىڭ ئىشلىرىنى باشقۇرغۇچى ئادەم ئادىللىق بىلەن (ئېيتىپ بېرىپ) يازدۇرسۇن،

① بەزى ئەسەرلەردە بۇنىڭ قۇرئان كەرىمنىڭ ئەڭ ئاخىرقى ئايىتى ئىكەنلىكى، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇشۇ ئايەت چۈشۈپ، بىر نەچچە كۈندىن كېيىن پانىي ئالەمدىن باقىي ئالەمگە سەپەر قىلغانلىقى بايان قىلىنىدۇ. (تەپسىر ئىبنى كەسىر)

② جازانىخورلۇق قاتتىق چەكلەنگەن، سەدىقە ۋە خەير - ئېھسان ئەۋج ئالغان جەمئىيەتتە قەرز ئېلىش - بېرىش زۆرۈرىيەتكە ئايلىنىدۇ، چۈنكى ئۆسۈم ھارام بولغانلىقى ئۈچۈن كىشىلەر ئۇنىڭدىن ساقلىنىدۇ. ھەربىر شەخس سەدىقە ۋە خەير - ئېھسان قىلىشقا قادىر بولالمايدۇ، شۇنىڭدەك ھەربىر شەخس سەدىقە ئېلىشنىمۇ ياقتۇرمايدۇ، ئاخىرىدا ئۆزىنىڭ زۆرۈر ئېھتىياجى ئۈچۈن قەرز ئېلىشتىن باشقا يول قالمايدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن كۆپ ھەدىسلەردە قەرز بېرىپ تۇرۇشنىڭ پەزىلىتى بايان قىلىنغان. ھەر ھالدا قەرز ئېلىش - بېرىش تۇرمۇشتا بولمىسا بولمايدىغان بىر زۆرۈرىيەت. قەرز مۇئامىلىسىدە بىپەرۋالىق ۋە مەسئۇلىيەتسىزلىك قىلىش جېدەل - ماجىرالارغا سەۋەب بولۇپمۇ قالىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن بۇ «قەرز ئايىتى» دەپ ئاتالغان قۇرئاندىكى ئەڭ ئۇزۇن ئايەتتە، ئاللاھ تائالا كىشىلەرنىڭ ئۆزئارا جېدەللىشىپ قېلىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن قەرزگە ئالاقىدار مۇنداق ئۈچ مۇھىم ھۆكۈمنى بايان قىلدى: بىرىنچى، قەرزنىڭ مۇددىتىنى بەلگىلەڭلار. ئىككىنچى، ھۆججەت يېزىپ قويۇڭلار. ئۈچىنچى، ئۇنىڭغا ئىككى مۇسۇلمان ئەر ياكى بىر ئەر ۋە ئىككى ئايالنى گۇۋاھ قىلىپ قويۇڭلار.

③ بۇنىڭدا قەرزدار كىشى كۆزدە تۇتۇلىدۇ، يەنى ئۇ ئۆزىنىڭ زىممىسىدىكى قەرزنىڭ مىقدارىنى ھۆججەت پۈتۈكچىگە توغرا ئېيتىپ بەرسۇن، كەم ئېيتمىسۇن! ئەگەر قەرز ئالغۇچى ئادەم ئاجىز، ساراڭ ياكى كىچىك بالا بولسا، ئۇنىڭ ئىشلىرىنى باشقۇرغۇچى ۋەلىيسى ئادىللىق بىلەن ئېيتىپ بەرسۇن، مۇشۇ تەرىقىدە ھەق ئىگىسىگە (قەرز بېرىپ تۇرغۇچىغا) زىيان يەتكۈزۈلمىسۇن.

وَٱسۡتَشۡهِدُواْ شَهِيدَيۡنِ مِن رِّجَالِكُمۡۖ فَإِن لَّمۡ يَكُونَا رَجُلَيۡنِ فَرَجُلٞ وَٱمۡرَأَتَانِ مِمَّن تَرۡضَوۡنَ مِنَ ٱلشُّهَدَآءِ أَن تَضِلَّ إِحۡدَىٰهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحۡدَىٰهُمَا ٱلۡأُخۡرَىٰۚ وَلَا يَأۡبَ ٱلشُّهَدَآءُ إِذَا مَا دُعُواْۚ وَلَا تَسۡـَٔمُوٓاْ أَن تَكۡتُبُوهُ صَغِيرًا أَوۡ كَبِيرًا إِلَىٰٓ أَجَلِهِۦۚ ذَٰلِكُمۡ أَقۡسَطُ عِندَ ٱللَّهِ وَأَقۡوَمُ لِلشَّهَٰدَةِ وَأَدۡنَىٰٓ أَلَّا تَرۡتَابُوٓاْ إِلَّآ أَن تَكُونَ تِجَٰرَةً حَاضِرَةٗ تُدِيرُونَهَا بَيۡنَكُمۡ فَلَيۡسَ عَلَيۡكُمۡ جُنَاحٌ أَلَّا تَكۡتُبُوهَاۗ وَأَشۡهِدُوٓاْ إِذَا تَبَايَعۡتُمۡۚ وَلَا يُضَآرَّ كَاتِبٞ وَلَا شَهِيدٞۚ

سىلەر ئاراڭلاردىكى ئىككى ئەر كىشىنى گۇۋاھلىققا تەكلىپ قىلىڭلار. ئەگەر ئىككى ئەر كىشى يوق بولسا، سىلەر (ئادالىتىگە، دىيانىتىگە) رازى بولىدىغان كىشىلەردىن بىر ئەر، ئىككى ئايالنى گۇۋاھلىققا تەكلىپ قىلىڭلار①، بۇ ئىككى ئايالنىڭ بىرى ئۇنتۇپ قالسا، ئىككىنچىسى ئېسىگە سالىدۇ②. گۇۋاھچىلار (گۇۋاھلىققا) چاقىرىلغان ۋاقتىدا (گۇۋاھ بولۇشتىن) باش تارتمىسۇن. قەرز مەيلى ئاز بولسۇن، ياكى كۆپ بولسۇن، ئۇنى قايتۇرۇش ۋاقتى بىلەن قوشۇپ يېزىشتىن ئېرىنمەڭلار. بۇنداق قىلىش ئاللاھنىڭ نەزىرىدە (يەنى ھۆكمىدە) ئەڭ ئادالەتلىكتۇر، گۇۋاھلىق ئۈچۈن ئەڭ ئىسپاتلىقتۇر (گۇۋاھلىقنىڭ ئۇنتۇلماسلىقى ئۈچۈن كاپالەتلىكتۇر) ۋە گۇمانلىنىپ قالماسلىقىڭلارغا ئەڭ يېقىندۇر③. لېكىن، ئاراڭلاردا قىلىشقان قولمۇقول سودىدا ھۆججەت يازمىساڭلارمۇ ھېچ گۇناھ بولمايدۇ. ئۆزئارا سودا قىلىشقان ۋاقتىڭلاردا گۇۋاھچى تەكلىپ قىلىڭلار④، پۈتۈكچىگىمۇ، گۇۋاھچىغىمۇ زىيان يەتكۈزۈلمىسۇن⑤.

① يەنى بۇ گۇۋاھچىلار سىلەر ئادىللىقى ۋە دىيانىتىدىن شەك قىلمايدىغان ئىشەنچىلىك ئادەملەر بولسۇن. قۇرئان كەرىمدىكى بۇ ئايەتتىن ئىككى ئايالنىڭ گۇۋاھلىقى بىر ئەرنىڭ گۇۋاھلىقىغا باراۋەر ئىكەنلىكى مەلۇم بولىدۇ. يەنە ئەر كىشى بولماستىن يالغۇز بىر ئايالنىڭ گۇۋاھلىقى قوبۇل قىلىنمايدۇ، ئەمما ئايال كىشىدىن باشقا بىرى كۆرسە بولمايدىغان ئىشلاردىلا بىر ئايالنىڭ گۇۋاھلىقى قوبۇل قىلىنىدۇ. ئەمما دەۋاگەرنىڭ بىر قەسىمى بىلەن ئىككى ئايالنىڭ گۇۋاھلىقىغا بىنائەن ھۆكۈم چىقىرىش جايىزمۇ ياكى جايىز ئەمەسمۇ؟ بۇ ھەقتە ئۆلىمالار ئارىسىدا ئىختىلاپ بار. شۇنىڭدەك بىر ئەر گۇۋاھچى بولسا، دەۋاگەر يەنە بىر گۇۋاھچىنىڭ ئورنىغا قەسەم ئىچسە، بىر ئەرنىڭ گۇۋاھلىقىغا ئاساسەن ھۆكۈم چىقىرىش جايىز بولىدۇ، چۈنكى بىر گۇۋاھچى ۋە بىر قەسەمگە بىنائەن ھۆكۈم چىقىرىش ھەدىس بىلەن ئىسپاتلانغان. شۇنىڭدەك ئىككى ئايالنىڭ گۇۋاھلىقى بىر ئەرنىڭ گۇۋاھلىقىغا باراۋەر بولغانلىقى ئۈچۈن، ئىككى ئايالنىڭ گۇۋاھلىقى بىلەن دەۋاگەرنىڭ بىر قەسىمىگە ئاساسەن ھۆكۈم چىقىرىش جايىز بولىدۇ. (فەتھۇلقەدىر)

② بىر ئەرنىڭ ئورنىغا ئىككى ئايالنى گۇۋاھچى قىلىپ تەيىنلەشتە مەلۇم سەۋەب ۋە ھېكمەت بار، يەنى ئايال ئەقلىي ئىقتىداردا ياكى ئەستە ساقلاشتا ئەردىن ئاجىزدۇر. )سەھىھۇل بۇخارى 304 - ھەدىس ۋە سەھىھ مۇسلىم 79 - ھەدىستە «ئايال كىشىنىڭ ئەقلى كەمتۈك» دېيىلگەن( بۇنىڭدا )بەزىلەر دەۋا قىلغاندەك( ئايال كىشىنى كەمسىتكەنلىك ۋە تۆۋەن كۆرگەنلىك يوق، بەلكى بۇ ئاللاھنىڭ ئىرادىسى ۋە ھېكمىتى تەقەززا قىلغان بىر تەبىئىي ئاجىزلىقنى بايان قىلىشتىن ئىبارەتتۇر. بەزى كىشىلەر تەكەببۇرلۇق يۈزىسىدىن بۇنى ئېتىراپ قىلمىسا، بۇ باشقا گەپ، ئەمما ئىسپاتلانغان ھەقىقەتلەرگە ئاساسەن بۇ شەك قوبۇل قىلمايدىغان مەسىلىدۇر.

③ يېزىپ ھۆججەت قالدۇرۇپ قويغاننىڭ بىرقانچە تۈرلۈك پايدىلىرى بار. مەسىلەن: ھۆججەت بىلەن ئادالەت تەقەززا قىلغان ئىنساپ روياپقا چىقىدۇ، گۇۋاھلىقمۇ توغرا بولىدۇ )گۇۋاھچى بولمىغان تەقدىردىمۇ، ھۆججەتنىڭ رولى ۋە پايدىسى بولىدۇ(، ھەر ئىككى تەرەپ شەك - شۈبھىدىن خاتىرجەم بولىدۇ، چۈنكى شەكلىنىپ قالغان چاغدا ھۆججەتكە قارىسا، شەك يوقىلىدۇ.

④ يەنى پۇلنى نەخ بەرمەي سودا - سېتىق قىلغاندا ياكى سودىدا پۈتۈشكەندىن كېيىن يېنىۋېلىشتىن قورققان چاغدىلا شۇنداق قىلىڭلار. ئۇنداق بولمىسا، نەخ سودا - سېتىق قىلغاندا يازمىسڭلارمۇ بولىدۇ. بەزى مۇپەسسىرلەر بۇنى: ئۆي - جاي، دۇكان، باغ ياكى ھايۋانلارنى ئېلىپ - ساتقاندا گۇۋاھچى تەكلىپ قىلىڭلار، دەپ تەپسىر قىلغان. )ئەيسەر تەپاسىر)

⑤ ئۇلارغا زىيان يەتكۈزۈشنىڭ شەكىللىرى: يىراق - يىراق جايلاردىن چاقىرىپ كېلىش، ئۇلارنى سەپەردە چىقىمدار قىلىش ياكى ئۇلارنىڭ تىجارىتىگە زىيان يەتكۈزۈش ياكى ئۇلارنى يالغاننى يېزىشقا ۋە يالغان گۇۋاھلىق بېرىشكە مەجبۇرلاش... قاتارلىقلار.

وَإِن تَفۡعَلُواْ فَإِنَّهُۥ فُسُوقُۢ بِكُمۡۗ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَۖ وَيُعَلِّمُكُمُ ٱللَّهُۗ وَٱللَّهُ بِكُلِّ شَيۡءٍ شَيۡءٍ عَلِيمٞ ٢٨٢ ۞ وَإِن كُنتُمۡ عَلَىٰ سَفَرٖ وَلَمۡ تَجِدُواْ كَاتِبٗا فَرِهَٰنٞ مَّقۡبُوضَةٞۖ فَإِنۡ أَمِنَ بَعۡضُكُم بَعۡضٗا فَلۡيُؤَدِّ ٱلَّذِي ٱؤۡتُمِنَ أَمَٰنَتَهُۥ وَلۡيَتَّقِ ٱللَّهَ رَبَّهُۥۗ وَلَا تَكۡتُمُواْ ٱلشَّهَٰدَةَۚ وَمَن يَكۡتُمۡهَا فَإِنَّهُۥٓ ءَاثِمٞ قَلۡبُهُۥۗ وَٱللَّهُ بِمَا تَعۡمَلُونَ عَلِيمٞ ٢٨٣

ئەگەر زىيان يەتكۈزسەڭلار، ئېنىقكى، بۇ سىلەرنىڭ ئاللاھنىڭ ئىتائىتىدىن چىققىنىڭلار دېمەكتۇر (يەنى ئوچۇقلا گۇناھ ئۆتكۈزگىنىڭلاردۇر)، ئاللاھ (نىڭ ئەمرى ۋە چەكلمىسىگە مۇخالىپەتچىلىك قىلىش)تىن قورقۇڭلار①، ئاللاھ سىلەرگە (دۇنيا ۋە ئاخىرەتلىكىڭلار ئۈچۈن پايدىلىق بولغان ئىلىمنى شۇنداق) ئۆگىتىدۇ، ئاللاھ ھەممە نەرسىنى بىلگۈچىدۇر [282]. ئەگەر سىلەر سەپەر ئۈستىدە بولۇپ، خەت يازالايدىغان ئادەم تاپالمىساڭلار، بۇ چاغدا (قەرز ھۆججىتى يېزىپ بېرىشنىڭ ئورنىغا) بىر نەرسىنى (قەرز بەرگۈچىگە) رەنىگە تاپشۇرساڭلار بولىدۇ②. ئاراڭلاردا بىر - بىرىڭلارغا ئىشىنىپ (ھۆججەت ياكى رەنە تەلەپ قىلماي) ئامانەت قويغان (قەرز بەرگەن) بولساڭلار، ئۇ چاغدا ئامانەتنى ئالغۇچى ئادەم ئامانەتنى ئىگىسىگە ۋاقتىدا تاپشۇرسۇن (يەنى قەرز بەرگۈچى قەرز ئالغۇچىغا ئىشىنىپ ئۇنىڭدىن بىر نەرسىنى گۆرۈ ئالمىسا، قەرزدار قەرزنى دېيىشكەن ۋاقتىدا قايتۇرسۇن)، (قەرزدار ئامانەتكە رىئايە قىلىشتا) رەببى بولغان ئاللاھتىن قورقسۇن③. گۇۋاھلىقنى يوشۇرماڭلار، كىمكى ئۇنى يوشۇرىدىكەن، بىلسۇنكى، ئۇنىڭ دىلى گۇناھكاردۇر④. ئاللاھ قىلمىشىڭلارنى تامامەن بىلگۈچىدۇر [283].

① يەنى ئاللاھ بۇيرۇغان ئىشلارغا ئەمەل قىلىڭلار، ئۇ توسقان ئىشلاردىن ساقلىنىڭلار!

② بۇ ئايەتتە ئەگەر سەپەر ئۈستىدە قەرز مۇئامىلە قىلىشقا توغرا كەلسە، ھۆججەت يازغۇچى، قەغەز، سىياھ ياكى قەلەم تېپىلمىسا، بۇنداق ئەھۋالدا قانداق قىلىش كېرەكلىكى بايان قىلىنىۋاتىدۇ، يەنى بۇنداق ئەھۋالدا قەرز ئالغۇچى قەرز ئىگىسىگە بىر نەرسىنى رەنە (گۆرۈ) ئۈچۈن تاپشۇرسۇن. بۇ ئايەت گۆرۈ ئېلىشنىڭ قانۇنلۇق ئىكەنلىكى ۋە ئۇنىڭ جايىزلىقىغا دەلىل بولىدۇ. بۇ ھەقتە مۇنداق ھەدىس بار: «پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ۋاپات بولۇپ كەتكەندە ئۇنىڭ جەڭدە كىيىدىغان تۆمۈر كىيىمى بالا - چاقىلىرىنىڭ يېمەكلىكى ئۈچۈن ئالغان 30 ۋەسەق (بىر ۋەسەق تەخمىنەن 140 كىلوگىرامغا توغرا كېلىدۇ) ئارپىنىڭ ئورنىغا بىر يەھۇدىينىڭ يېنىدا گۆرۈگە قويۇپ قويۇلغان ئىدى.» )سەھىھۇل بۇخارى، 2513 - ھەدىس( ئەگەر گۆرۈ ئۈچۈن تاپشۇرغان نەرسە مەنپەئەتى يېتىپ تۇرىدىغان نەرسە (مەسىلەن: سۈتىدىن پايدىلىنىدىغان ئىنەك) بولسا، بۇ مەنپەئەتكە ئۇنىڭ ئىگىسى ھەقلىق بولىدۇ، قەرز بەرگۈچى ھەقلىق بولمايدۇ، ئەگەر قەرز بەرگۈچى ئۇ نەرسىگە چىقىم قىلغان بولسا، ئۇ چىقىمنى تۇتىۋېلىپ، قالغىنىنى گۆرۈ ئىگىسىگە قايتۇرىشى لازىم.

③ يەنى ئەگەر سىلەر بىر - بىرىڭلارغا ئىشەنسەڭلار، گۇۋاھچى تۇرغۇزمىساڭلارمۇ ھېچ گۇناھ يوقتۇر. شۇڭا ئاللاھتىن قورقۇپ، ئۇنى توغرا شەكىلدە ئادا قىلىڭلار، بەلگىلەنگەن ۋاقتىدا قايتۇرۇڭلار. بۇ يەردىكى ئامانەت قەرزنى كۆرسىتىدۇ.

④ گۇۋاھلىقنى يوشۇرۇش گۇناھى كەبىرىدۇر (چوڭ گۇناھتۇر)، شۇڭا بۇ ئايەتتە ۋە ھەدىسلەردە يالغان گۇۋاھلىق بەرگۈچىلەرگە قاتتىق ئاگاھلاندۇرۇش بېرىلگەن. شۇ ۋەجىدىن توغرا گۇۋاھلىق بېرىشنىڭ پەزىلىتى ۋە مۇكاپاتىمۇ كاتتىدۇر. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇنداق دېگەن: «گۇۋاھچىلارنىڭ ياخشىسى گۇۋاھلىقى تەلەپ قىلىنىشتىن ئىلگىرى گۇۋاھلىققا كەلگەن كىشىدۇر.» (سەھىھ مۇسلىم 1719 - ھەدىس) يەنە بۇ ئايەتتە دىل ئالاھىدە تىلغا ئېلىنغان، چۈنكى گۇۋاھلىقنى يوشۇرىدىغان جاي دىلدۇر  يەنى يوشۇرۇش دىلنىڭ ئىشىدۇر. بۇنىڭدىن باشقا دىل جىسىمدىكى بارلىق ئەزالارنىڭ سەردارىدۇر. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇنداق دېگەن: «جىسىمدا بىر پارچە گۆش بار، ئەگەر ئۇ ياخشى بولسا (يەنى تۈزەلسە)، پۈتۈن جىسىم ياخشى بولىدۇ (يەنى تۈزىلىدۇ)، ئەگەر ئۇ بۇزۇلسا، پۈتۈن جىسىم بۇزۇلىدۇ، ئۇ بولسا دىلدۇر». (سەھىھۇل بۇخارى 54 - ھەدىس)

لِّلَّهِ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِۗ وَإِن تُبۡدُواْ مَا فِيٓ أَنفُسِكُمۡ أَوۡ تُخۡفُوهُ يُحَاسِبۡكُم بِهِ ٱللَّهُۖ فَيَغۡفِرُ لِمَن يَشَآءُ وَيُعَذِّبُ مَن يَشَآءُۗ وَٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٌ ٢٨٤ ءَامَنَ ٱلرَّسُولُ بِمَآ أُنزِلَ إِلَيۡهِ مِن رَّبِّهِۦ وَٱلۡمُؤۡمِنُونَۚ كُلٌّ ءَامَنَ بِٱللَّهِ وَمَلَٰٓئِكَتِهِۦ وَكُتُبِهِۦ وَرُسُلِهِۦ لَا نُفَرِّقُ بَيۡنَ أَحَدٖ مِّن رُّسُلِهِۦۚ وَقَالُواْ سَمِعۡنَا وَأَطَعۡنَاۖ غُفۡرَانَكَ رَبَّنَا وَإِلَيۡكَ ٱلۡمَصِيرُ ٢٨٥ لَا يُكَلِّفُ ٱللَّهُ نَفۡسًا إِلَّا وُسۡعَهَاۚ لَهَا مَا كَسَبَتۡ وَعَلَيۡهَا مَا ٱكۡتَسَبَتۡۗ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذۡنَآ إِن نَّسِينَآ أَوۡ أَخۡطَأۡنَاۚ رَبَّنَا وَلَا تَحۡمِلۡ عَلَيۡنَآ إِصۡرٗا كَمَا حَمَلۡتَهُۥ عَلَى ٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِنَاۚ رَبَّنَا وَلَا تُحَمِّلۡنَا مَا لَا طَاقَةَ لَنَا بِهِۦۖ وَٱعۡفُ عَنَّا وَٱغۡفِرۡ لَنَا وَٱرۡحَمۡنَآۚ أَنتَ مَوۡلَىٰنَا فَٱنصُرۡنَا عَلَى ٱلۡقَوۡمِ ٱلۡكَٰفِرِينَ ٢٨٦

ئاسمانلاردىكى، زېمىندىكى شەيئىلەرنىڭ ھەممىسى (ئىگىدارچىلىق قىلىش جەھەتتىن بولسۇن، تەسەررۇپ قىلىش جەھەتتىن بولسۇن) ئاللاھنىڭدۇر. دىلىڭلاردىكىنى مەيلى ئاشكارا قىلىڭلار، مەيلى يوشۇرۇڭلار، ئۇنىڭ ئۈچۈن ئاللاھ سىلەردىن ھېساب ئالىدۇ①. ئاللاھ خالىغان كىشىگە مەغپىرەت قىلىدۇ، خالىغان كىشىگە ئازاب قىلىدۇ. ئاللاھ ھەممە نەرسىگە قادىردۇر [284]. پەيغەمبەر پەرۋەردىگارى تەرىپىدىن ئۇنىڭغا نازىل قىلىنغان (قۇرئان)غا ئىمان كەلتۈردى، مۇئمىنلەرمۇ ئىمان كەلتۈردى، ئۇلارنىڭ ھەممىسى ئاللاھقا ۋە ئاللاھنىڭ پەرىشتىلىرىگە، كىتابلىرىغا ۋە پەيغەمبەرلىرىگە ئىمان كەلتۈردى. (ئۇلار) «بىز (ئىمان ئېيتىشتا) ئاللاھنىڭ پەيغەمبەرلىرىنىڭ ھېچبىرىنى ئايرىۋەتمەيمىز (يەنى ئۇلارنىڭ بەزىسىگە ئىمان ئېيتىپ، بەزىسىگە ئىمان ئېيتماي قالمايمىز)» (دەيدۇ). ئۇلار: «بىز (دەۋىتىڭنى) ئاڭلىدۇق ۋە (ئەمرىڭگە) ئىتائەت قىلدۇق، ئى پەرۋەردىگارىمىز! بىز سېنىڭ مەغپىرىتىڭنى تىلەيمىز، ئاخىر يانىدىغان جايىمىز سېنىڭ دەرگاھىڭدۇر» دېدى [285]. ئاللاھ ھېچكىمگە قۇربى يەتمەيدىغان ئىشنى يۈكلىمەيدۇ. كىشىنىڭ قىلغان ياخشىلىقى (نىڭ مۇكاپاتى) ئۆزىگىدۇر، يامانلىقى (نىڭ جازاسى)مۇ ئۆزىگىدۇر. (ئۇلار) «ئى پەرۋەردىگارىمىز! ئەگەر بىز ئۇنتۇپ قالغاق ياكى خاتالاشقان بولساق (يەنى بىز ئۇنتۇش ياكى سەۋەنلىكتىن ئەمرىڭنى تولۇق ئورۇنلىيالمىغان بولساق)، بىزنى جازاغا تارتمىغىن. ئى پەرۋەردىگارىمىز! بىزدىن ئىلگىرىكىلەرگە يۈكلىگىنىڭگە ئوخشاش، بىزگە ئېغىر يۈك (مەجبۇرىيەت) يۈكلىمىگىن (يەنى بىزنى قىيىن ئىشلارغا تەكلىپ قىلمىغىن)، ئى پەرۋەردىگارىمىز! كۈچىمىز يەتمەيدىغان نەرسىنى بىزگە ئارتمىغىن، بىزنى كەچۈرگىن، بىزگە مەغپىرەت قىلغىن، بىزگە رەھىم قىلغىن، سەن بىزنىڭ ئىگىمىزسەن، كاپىر قەۋمگە قارشى بىزگە ياردەم بەرگىن» دەيدۇ② [286].

① ھەدىسلەردىن مەلۇم بولۇشىچە بۇ ئايەت چۈشكەندە، ساھابىلارغا ناھايىتى ئېغىر تۇيۇلدى. ئۇلار پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ يېنىغا كېلىپ: «ئى ئاللاھنىڭ ئەلچىسى! (بىز ناماز ئوقۇش، روزا تۇتۇش، جىھاد قىلىش ۋە سەدىقە بېرىشتەك) بىز قىلالايدىغان ئىشلارغا بۇيرۇلغان ئىدۇق، ئەمما بۇ ئايەتتە بۇيرۇلغان نەرسىلەرنى بىز قىلالمايمىز (يەنى دىلدا پەيدا بولغان ۋەسۋەسە ۋە خياللارنى كونترول قىلىشقا قۇدرىتىمىز يەتمەيدۇ، ئاللاھ تائالا ئۇ نەرسىلەردىنمۇ ھېساب ئالىدىغانلىقىنى بايان قىلدى)»، دېدى. ئاندىن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام: «سىلەر سىلەردىن ئىلگىرىكى يەھۇدىي ۋە ناسارالار دېگەندەك (سۆزۈڭگە) قۇلاق سالىمىز ۋە (بۇيرۇقۇڭغا) قارشىلىق قىلىمىز دېيىشىنى خالامسىلەر؟ بەلكى ﴿ بىز (دەۋىتىڭنى) ئاڭلىدۇق ۋە (ئەمرىڭگە) ئىتائەت قىلدۇق، ئى پەرۋەردىگارىمىز! بىز سېنىڭ مەغپىرىتىڭنى تىلەيمىز، ئاخىر يانىدىغان جايىمىز سېنىڭ دەرگاھىڭدۇر ﴾ دەڭلار» دېدى. شۇنىڭ بىلەن ئۇلار: «(سۆزۈڭگە) قۇلاق سالىمىز ۋە (بۇيرۇقۇڭغا) بويسۇنىمىز» دەپ ئايەتنىڭ ھۆكمىگە باش ئەگكەن ئىدى. ئاللاھ تائالا ئۇلارنىڭ ئىتائەتمەنلىكىگە ئاساسەن يۇقىرىدىكى ئۇلارغا ئېغىر كەلگەن ئايەتنىڭ ھۆكمىنى ئەمەلدىن قالدۇرۇپ: ﴿ ئاللاھ ھېچكىمگە قۇربى يەتمەيدىغان ئىشنى يۈكلىمەيدۇ ﴾ دېگەن ئايەتنى نازىل قىلدى. (تەپسىر ئىبنى كەسىر ۋە فەتھۇلقەدىر) سەھىھۇل بۇخارى، سەھىھ مۇسلىم ۋە تۆت ھەدىس كىتابىدا كەلگەن بۇ ھەدىسمۇ شۇنى تەكىتلەيدۇ، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇنداق دېگەن: «ئۈممىتىم دىلىغا كەچكەن نەرسىنى سۆزلىمىسىلا ياكى ئۇنى ئەمەلىيەتتە قىلمىسىلا، ئاللاھ ئۇنى (ئۇلاردىن) كەچۈرىۋېتىدۇ.» (سەھىھۇل بۇخارى 2528 - ھەدىس، سەھىھ مۇسلىم 201 - ھەدىس) بۇنىڭدىن قەتئىي ئىرادىگە كېلىپ، ئەمەل قىلمىغۇچە كۆڭۈلدىن كەچكەن خىياللاردىن ھېساب ئېلىنمايدىغانلىقى مەلۇم بولىدۇ. ئەمما ئىمام ئىبنى جەرىر تەبەرىنىڭ قارىشىچە بۇ ئايەتنىڭ ھۆكمى ئەمەلدىن قالدۇرۇلمىغان، چۈنكى ھېساب ئېلىش دېمەك جازالاش دېگەننى بىلدۈرمەيدۇ، ئاللاھ تائالانىڭ بىر بەندىدىن ھېساب ئالغانلىقى ئۇنى چوقۇم جازالايدىغانلىقىنى بىلدۈرمەيدۇ. بەلكى، ئاللاھ تائالا ھەربىر بەندىدىن چوقۇم ھېساب ئالىدۇ، لېكىن كۆپ كىشىلەردىن ھېساب ئېلىپ بولغاندىن كېيىن ئۇلارنى ئەپۇ قىلىۋېتىدۇ، ھەتتا بەزى كىشىلەرگە ئۇلارنىڭ گۇناھلىرىنى بىر - بىرلەپ ئەسلىتىپ، ئېتىراپ قىلدۇرغاندىن كېيىن، «مەن دۇنيادا ئەيىبىڭلارنى ياپقان ئىدىم، بۈگۈن ئۇلارنى ئەپۇ قىلدىم»، دەيدۇ. ) سەھىھۇل بۇخارى 6070 - ھەدىس، سەھىھ مۇسلىم 2768 - ھەدىس(

بەزى ئۆلىمالارنىڭ قارىشىچە، بۇ يەردىكى " نَسْخٌ " دېگەن سۆز «ھۆكۈمنى ئەمەلدىن قالدۇرۇش» دېگەن ئاتالغۇ مەنىسىدە كەلمىگەن، بەلكى مەسىلىنى چۈشەندۈرۈش، ئايدىڭلاشتۇرۇش دېگەن مەنىدە كەلگەن. مەسىلەن: بۇ ئايەت چۈشكەندە ساھابىلەرنىڭ كۆڭلىگە ئەندىشە چۈشكەن ئىدى، ئاندىن ﴿ ئاللاھ ھېچكىمگە قۇربى يەتمەيدىغان ئىشنى يۈكلىمەيدۇ ﴾ دېگەن ئايەت ۋە «ئۈممىتىم دىلىغا كەچكەن نەرسىنى سۆزلىمىسىلا...كەچۈرىۋېتىدۇ» ھەدىس قاتارلىق دەلىللەر مەسىلىنى ئايدىڭلاشتۇرۇپ، ئۇلارنىڭ كۆڭلىدىكى ئەندىشىسىنى تۈگەتتى. شۇنىڭ بىلەن بۇ يەردە «ھۆكمى ئەمەلدىن قالغان ۋە ئۇنىڭغا سەۋەب بولغان ئايەت» دەپ ئايرىشقا ئورۇن قالمىدى.

② بۇ ئايەتتە يەنە مۇئمىنلەرنىڭ ئىمان كەلتۈرۈشى زۆرۈر بولغان بىر قانچە ئېتىقادقا ئالاقىدار ئىشلار تىلغا ئېلىندى. ئۇنىڭدىن ئىلگىرىكى ﴿ ئاللاھ ھېچكىمگە قۇربى يەتمەيدىغان ئىشنى يۈكلىمەيدۇ ﴾ دېگەن ئايەتتە ئاللاھ تائالانىڭ ئىنسانلارغا رەھىم - شەپقەت قىلىش يۈزىسىدىن ئۇلارنى ھېچقانداق كۈچى يەتمەيدىغان ئىشلارغا بۇيرىمايدىغانلىقى تىلغا ئېلىندى. مەزكۇر ئىككى ئايەتنىڭ پەزىلىتى ھەدىسلەردە مۇنداق كەلدى، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇنداق دېدى: «كىمكى كېچىدە سۈرە بەقەرەنىڭ ئاخىردىكى ئىككى ئايەتنى ئوقۇسا ئۇ (ئىككى ئايەت ئۇنىڭغا( يېتەرلىكتۇر.» )سەھىھۇل بۇخارى 4008 - ھەدىس، سەھىھ مۇسلىم 255 - ھەدىس (يەنى بۇ ئايەتنى ئوقۇغاننىڭ خاسىيىتى بىلەن ئاللاھ تائالا ئۇنى مۇھاپىزەت قىلىدۇ.

يەنە بىر ھەدىستە ئابدۇللاھ رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ مۇنداق دېگەنلىكى رىۋايەت قىلىنىدۇ: «ئاللاھ تائالا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا ئىسرا كېچىسى ئاتا قىلغان ئۈچ نەرسىنىڭ بىرى سۈرە بەقەرەنىڭ ئاخىرقى ئىككى ئايىتى ئىدى.» (سەھىھ مۇسلىم 279 - ھەدىس (يەنە بىر ھەدىستە بۇ سۈرىنىڭ ئاخىرقى ئايەتلىرى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا ئەرشنىڭ ئاستىدىكى بىر خەزىنىدىن بېرىلگەنلىكى بايان قىلىنغان. يەنە بۇ ئايەتلەر پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن باشقا ھېچكىمگە بېرىلمىگەن. )مۇسنەدى ئەھمەد 4 – توم 147 -- بەت، نەسائى 5 – توم، 15 - بەت، تەبەرانى17 – توم، 283 – بەت، بەيھەقى 2 – توم، 461 - بەت، 2404 - ھەدىس، ئەلمۇستەدرەك لىلھاكىم 1 – توم، 262 - بەت، سۈنەنى دارمى 2 – توم، 321 - بەت( مۇئاز رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ بۇ سۈرىنى تۈگەتسە ئامىن دەيتتى. (تەپسىر ئىبنى كەسىر)

الٓمٓ ١ ٱللَّهُ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ٱلۡحَيُّ ٱلۡقَيُّومُ ٢

ئەلىف، لام، مىم [1]. ئاللاھتىن باشقا ھېچقانداق ئىلاھ يوقتۇر، ئاللاھ (ھەمىشە) تىرىكتۇر، ھەممىنى ئىدارە قىلىپ تۇرغۇچىدۇر① [2].

* بۇ سۈرە مەدىنىدە چۈشكەن بولۇپ، ئۇنىڭ بارلىق ئايەتلىرى ھىجرەتتىن كېيىن ئوخشىمىغان ۋاقىتلاردا نازىل بولغان. بۇ سۈرىنىڭ بېشىدىن تاكى 83 ـ ئايىتىگىچە بولغان ئايەتلەر ھىجىرىيەنىڭ 9 ـ يىلى نەجران قەبىلىسىدىن كەلگەن خرىستىئان ئەلچىلەر ھەققىدە چۈشكەن. ئۇلار پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ يېنىغا كېلىپ، ئۆزلىرىنىڭ خرىستىئان ئەقىدىسى ۋە ئىسلام دىنى ھەققىدە مۇنازىرلەشكەن. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇلارنىڭ تەلەپلىرىنى رەت قىلىپ، ئۇلارنى لەنەت تىلەپ دۇئا قىلىشقا چاقىرغان. ئۇنىڭ تەپسىلاتى بۇ سۈرىدە كېلىدۇ.

بِسۡمِ اللهِ الرَّحۡمٰنِ الرَّحِيۡمِ

(3)     سورة  ال عمران  مدنية  200 آية

(3) سۈرە ئال ئىمران مەدىنىدە چۈشكەن 200 ئايەت

ناھايىتى شەپقەتلىك ۋە مېھرىبان ئاللاھنىڭ ئىسمى بىلەن باشلايمەن

بِسۡمِ اللهِ الرَّحۡمٰنِ الرَّحِيۡمِ

(3)     سورة  ال عمران  مدنية  200 آية

(3) سۈرە ئال ئىمران مەدىنىدە چۈشكەن 200 ئايەت

ناھايىتى شەپقەتلىك ۋە مېھرىبان ئاللاھنىڭ ئىسمى بىلەن باشلايمەن

①‏ ﴿ الۡحَىُّ ﴾ ۋە ‏﴿ الۡقَيُّوۡمُ ﴾ ئاللاھ تائالانىڭ خاس سۈپەتلىرىدىن بولۇپ، ‏﴿ الۡحَىُّ ﴾ ئەزەلدىن بار ۋە مەڭگۈ تىرىك، ئۆلمەيدىغان، يوقالمايدىغان زات دېمەكتۇر. ﴿ الۡقَيُّوۡمُ ﴾ پۈتۈن كائىناتنى باشقۇرۇپ تۇرغۇچى، بارلىق مەخلۇقاتنى (رىزىق بېرىش ۋە ساقلاش بىلەن) ئىدارە قىلىپ تۇرغۇچىدۇر. كائىناتتىكى ھەممە نەرسە ئۇنىڭغا موھتاج، ئۇ ھېچكىمگە موھتاج ئەمەستۇر. ناسارالار ئىيسا ئەلەيھىسسالامنى ئىلاھ ياكى ئىلاھنىڭ ئوغلى ياكى ئۈچ ئىلاھنىڭ بىرى دەپ قارايتتى، بۇ يەردە گويا ئۇلارغا رەددىيە بېرىلگەندەك دېيىلىۋاتىدۇكى، ئىيسا ئەلەيھىسسالاممۇ ئاللاھ ياراتقان بىر مەخلۇق، ئانىسىنىڭ قورسىقىدىن تۇغۇلغان بىر ئىنسان، ئۇ كائىنات يارىتىلىپ، نەچچە ئەسىر ئۆتكەندىن كېيىن تۇغۇلغان تۇرسا، ئۇ قانداقمۇ ئاللاھ ياكى ئاللاھنىڭ ئوغلى بولالايدۇ؟ ئەگەر سىلەرنىڭ ئەقىدەڭلار توغرا بولسا، ئۇ يارىتىلغان مەخلۇق بولماستىن، ئىلاھىي سۈپىتى بويىچە ئەزەلدىنلا بار بولۇشى كېرەك ئىدى، يەنە تېخى ئۇ مەڭگۈ ئۆلمەسلىكى كېرەك ئىدى، لېكىن بىر كۈن كېلىدۇ، ئۇمۇ ۋاپات بولىدۇ. ناسارالارنىڭ ئېتىقادى بويىچە ئۇ ئاللىقاچان ۋاپات بولغان.

ھەدىسلەردە ئۈچ ئايەتتە ئىسمى ئەزەم (ئاللاھنىڭ كاتتا ئىسىملىرى) بارلىقى، ئۇلارنى ئوقۇپ قىلىنغان دۇئانىڭ رەت قىلىنمايدىغانلىقى بايان قىلىنغان. بىرىنچىسى، سۈرە ئال ئىمراننىڭ بۇ ئايىتى، ئىككىنچىسى ئايەتەلكۇرسىدىكى ﴿ اللّٰهُ لَاۤ اِلٰهَ اِلَّا هُوَ الۡحَـىُّ الۡقَيُّوۡمُ ﴾. (سۈرە بەقەرە 255 - ئايەت)، ئۈچىنچىسى، سۈرە تاھادىكى ﴿ وَعَنَتِ الۡوُجُوۡهُ لِلۡحَىِّ الۡقَيُّوۡمِ‌ ﴾. (سۈرە تاھا 111 - ئايەت) ئىبنى مەردەۋى، ئەبۇئۇمامە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ مۇنداق دېگەنلىكىنى رىۋايەت قىلىدۇ: كىمكى سۈرە بەقەرە، سۈرە ئال ئىمران ۋە سۈرە تاھادىن ئىبارەت ئۈچ سۈرىدىكى ئاللاھنىڭ كاتتا ئىسىملىرىنى ئوقۇپ دۇئا قىلسا، ئاللاھ ئۇ دۇئانى ئىجابەت قىلىدۇ. )تەپسىر ئىبنى كەسىر، ئايەتەلكۇرسى تەپسىرى(

نَزَّلَ عَلَيۡكَ ٱلۡكِتَٰبَ بِٱلۡحَقِّ مُصَدِّقٗا لِّمَا بَيۡنَ يَدَيۡهِ وَأَنزَلَ ٱلتَّوۡرَىٰةَ وَٱلۡإِنجِيلَ ٣ مِن قَبۡلُ هُدٗى لِّلنَّاسِ وَأَنزَلَ ٱلۡفُرۡقَانَۗ إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ بِـَٔايَٰتِ ٱللَّهِ لَهُمۡ عَذَابٞ شَدِيدٞۗ وَٱللَّهُ عَزِيزٞ ذُو ٱنتِقَامٍ ٤ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَخۡفَىٰ عَلَيۡهِ شَيۡءٞ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَلَا فِي ٱلسَّمَآءِ ٥ هُوَ ٱلَّذِي يُصَوِّرُكُمۡ فِي ٱلۡأَرۡحَامِ كَيۡفَ يَشَآءُۚ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ ٦

(ئى پەيغەمبەر!) (ئاللاھ) ساڭا ئۆزىدىن ئىلگىرىكى كىتابلارنى تەستىق قىلغۇچى كىتابنى (يەنى قۇرئاننى) ھەق بىلەن تەدرىجىي نازىل قىلدى①. ئىلگىرى كىشىلەرگە يول كۆرسەتكۈچى قىلىپ② تەۋرات بىلەن ئىنجىلنى نازىل قىلغان ئىدى [3]. ئەمدى بولسا ھەق بىلەن باتىلنى ئايرىغۇچى قۇرئاننىمۇ نازىل قىلدى③. شۈبھىسىزكى، ئاللاھنىڭ ئايەتلىرىنى ئىنكار قىلغانلارغا (ئاخىرەتتە) قاتتىق ئازاب بار. ئاللاھ غالىبتۇر، (كاپىرلارنى) جازالىغۇچىدۇر [4]. شۈبھىسىزكى، ئاسماندىكى ۋە زېمىندىكى ھېچ نەرسە ئاللاھقا مەخپىي ئەمەستۇر [5]. ئۇ سىلەرنى بالىياتقۇدىكى (يەنى ئاناڭلارنىڭ قورسىقىدىكى چېغىڭلاردا) ئۆزى خالىغان شەكىلگە كىرگۈزىدىغان زاتتۇر④. ئۇنىڭدىن باشقا ھېچقانداق ئىلاھ يوقتۇر، ئاللاھ غالىبتۇر، ھېكمەت بىلەن ئىش قىلغۇچىدۇر [6].

① يەنى قۇرئاننىڭ ئاللاھ تەرەپتىن چۈشۈرۈلگەنلىكى ھەقتۇر، ئۇنىڭدا ھېچ شەك يوقتۇر.

② بۇ كىتاب، يەنى قۇرئان كەرىم ئۆزىدىن ئىلگىرى پەيغەمبەرلەرگە چۈشۈرۈلگەن كىتابلارنى تەستىق قىلىدۇ يەنى ئۇ كىتابلاردا تىلغا ئېلىنغان سۆزلەرنى تەستىقلايدۇ ۋە كىتابلارنىڭ بايانلىرىنى ھەق دەپ ئېتىراپ قىلىدۇ. بۇ ئايەتنىڭ تېخىمۇ ئوچۇق مەنىسى شۇكى، قۇرئان كەرىمنىمۇ ئىلگىرىكى كىتابلارنى چۈشۈرگەن زات چۈشۈردى. ئەگەر بۇ قۇرئان باشقا بىرى تەرىپىدىن كەلگەن ياكى ئىنسانلارنىڭ ئىجادىيىتى بولغان بولسا، ئۇنىڭدا ئۆزئارا ماسلاشماسلىق ۋە زىتلىق بولغان بولاتتى.

③ يەنى تەۋرات ۋە ئىنجىلمۇ ئۆز دەۋرىدە كىشىلەرنى توغرا يولغا يېتەكلەش ۋاستىسى ئىدى. چۈنكى، ئۇ كىتابلارنى چۈشۈرۈشتىكى مەقسەتمۇ شۇ كىشىلەرنى توغرا يولغا باشلاش ئىدى. شۇڭا ئۇ جۈملىدىن كېيىن ئاللاھ تائالا «ئەمدى بولسا ھەق بىلەن باتىلنى ئايرىغۇچى قۇرئاننى نازىل قىلدى» دەپ تەكرار كەلتۈرۈش ئارقىلىق شۇنى ئوچۇقلاشتۇردىكى، ھازىر تەۋرات ۋە ئىنجىلنىڭ دەۋرى ئۆتۈپ كەتتى، ئەمدى قۇرئان چۈشتى. بۇنىڭدىن كېيىن ھەق بىلەن باتىلنىڭ ئارىسى پەقەت مۇشۇ قۇرئان بىلەنلا ئايرىلىدۇ. ئۇنىڭ راستلىقىغا ئىمان ئېيتماستىن ھېچكىم ئاللاھنىڭ دەرگاھىدا مۇسۇلمان ۋە مۇئمىن بولالمايدۇ.

④ يەنى سىلەرنى ئاناڭلارنىڭ بالىياتقۇسىدا چىرايلىق ياكى سەت، ئوغۇل ياكى قىز، بەختلىك ياكى بەختسىز، مۇكەممەل ياكى كەمتۈك قىلىپ ياراتقۇچى پەقەت ئاللاھ تائالا ئۆزى تۇرسا، ئىيسا ئەلەيھىسسالام قانداقمۇ ئىلاھ بولالايدۇ؟ ئۇمۇ ئانىسىنىڭ بالىياتقۇسىدا ئاللاھ تائالانىڭ يارىتىشى بىلەن بىر نەچچە يارىتىلىش باسقۇچىنى بېسىپ ئۆتۈپ، دۇنياغا كەلگەن ئەمەسمۇ؟

هُوَ ٱلَّذِيٓ أَنزَلَ عَلَيۡكَ ٱلۡكِتَٰبَ مِنۡهُ ءَايَٰتٞ مُّحۡكَمَٰتٌ هُنَّ أُمُّ ٱلۡكِتَٰبِ وَأُخَرُ مُتَشَٰبِهَٰتٞۖ فَأَمَّا ٱلَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمۡ زَيۡغٞ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَٰبَهَ مِنۡهُ ٱبۡتِغَآءَ ٱلۡفِتۡنَةِ وَٱبۡتِغَآءَ تَأۡوِيلِهِۦۖ وَمَا يَعۡلَمُ تَأۡوِيلَهُۥٓ إِلَّا ٱللَّهُۗ وَٱلرَّٰسِخُونَ فِي ٱلۡعِلۡمِ يَقُولُونَ ءَامَنَّا بِهِۦ كُلّٞ مِّنۡ عِندِ رَبِّنَاۗ وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّآ أُوْلُواْ ٱلۡأَلۡبَٰبِ ٧

(ئى پەيغەمبەر!) ئۇ (ئاللاھ) ساڭا كىتابنى (يەنى قۇرئاننى) نازىل قىلغان زاتتۇر. ئۇنىڭدا مۇھكەم (مەنىسى ئېنىق) ئايەتلەر باركى، ئۇلار كىتابنىڭ (يەنى پۈتۈن قۇرئاننىڭ) ئاساسىدۇر. يەنە باشقا مۇتەشابىھ (يەنى مەنىسى مۇئەييەن ئەمەس، كۆپ مەنىلەرگە دالالەت قىلىدىغان) ئايەتلەر بار①. دىللىرىدا ئەگرىلىك بولغان (يەنى گۇمراھلىققا مايىل) كىشىلەر پىتنە قوزغاش ۋە ئۆز رايى بويىچە مەنە بېرىش (چۈشەندۈرۈش) ئۈچۈن②، ئۇنىڭدىكى مۇتەشابىھ ئايەتلەرگە ئەگىشىدۇ (يەنى مۇتەشابىھ ئايەتلەرنى ئۆز خاھىشى بويىچە چۈشەندۈرىدۇ). ھالبۇكى، بۇنداق ئايەتلەرنىڭ (ھەقىقىي) مەنىسىنى پەقەت ئاللاھ بىلىدۇ. ئىلىمدا توشقانلار ئېيتىدۇ: «ئۇنىڭغا ئىشەندۇق، ھەممىسى پەرۋەردىگارىمىز تەرىپىدىن نازىل بولغان». (بۇنى) پەقەت ئەقىل ئىگىلىرىلا چۈشىنىدۇ [7].

① ﴿ مُحۡكَمٰتٌ ﴾ «مۇھكەم» دېگەندىن بۇيرۇق، چەكلىمە، قىسسە ۋە ئەھكاملار ئېنىق ۋە ئوچۇق بايان قىلىنغان ئايەتلەر كۆزدە تۇتۇلىدۇ. ئۇ ئايەتلەرنى چۈشۈنۈش ھېچقانچە قىيىنغا توختىمايدۇ. ئۇنىڭ ئەكسىچە ﴿ مُتَشٰبِهٰتٌ ﴾ مەنىسى مۇئەييەن ئەمەس مۇتەشابىھ ئايەتلەر بار. مەسىلەن: ئاللاھنىڭ زاتى، قازا ۋە قەدەر مەسىلىلىرى، جەننەت، دوزاخ ۋە پەرىشتىلەرنىڭ ماھىيىتى قاتارلىق مەسىلىلەر تىلغا ئېلىنغان ئايەتلەر يەنى ئىنساننىڭ ئەقلى يەتمەيدىغان ھەقىقەتلەر ياكى مەنىسى مۇئەييەن بولمىغان ئايەتلەر، مەنىسى بىر - بىرىگە ئوخشاپ كېتىدىغان ئايەتلەر، بىر نەچچە مەنىسى بولۇش ئېھتىمالى بولغان ئايەتلەر. ئەنە شۇنداق ئايەتلەر يامان غەرەزلىك كىشىلەرنىڭ پىتنە پەيدا قىلىش ۋە كىشىلەرنى قايمۇقتۇرۇشىغا ئازتولا باھانە بولىدۇ. شۇڭا تۆۋەندىكى ئايەتنىڭ مەنىسىدە دېيىلدىكى، دىللىرى گۇمراھلىققا مايىل كىشىلەر پىتنە قوزغاش ئۈچۈن، مۇتەشابىھ ئايەتلەرنى دەستەك قىلىپ، پىتنە پەيدا قىلىدۇ. مەسىلەن: ناسارالارغا ئوخشاش. قۇرئان كەرىم ئىيسا ئەلەيھىسسالامنى ئاللاھنىڭ بەندىسى ۋە پەيغەمبىرى دەپ ئوچۇق بايان قىلدى، مانا بۇ مۇھكەم مەنىسى ئوچۇق ئايەتتۇر. لېكىن ناسارالار ئۇنىڭغا قارىماي، باشقا ئايەتتىكى ئىيسا ئەلەيھىسسالام ئاللاھنىڭ مەريەمگە تاشلىغان كەلىمىسى ۋە ئاللاھ ئۆز روھىدىن پۈۋلىگەن روھ دېگەن سۆزنى ئۆزلىرىنىڭ خاتا ئەقىدىسىگە دەلىل قىلىپ، ناتوغرا قوللىنىدۇ. بىدئەتچىلەرنىڭ ئەھۋالىمۇ شۇنىڭغا ئوخشايدۇ، ئۇلار قۇرئاندىكى مەنىسى ئوچۇق ئەقىدىلەرگە ئاساسلانماستىن، ئۆزلىرىنىڭ خاتا ئەقىدىلىرىنى كۈچلەندۈرۈش ئۈچۈن مەنىسى ئوچۇق بولمىغان مۇتەشابىھ ئايەتلەرگە ئاساسلىنىدۇ، بەزىدە مەنىسى ئوچۇق مۇھكەم ئايەتلەرنىمۇ پەلسەپىۋازلىق بىلەن مۇتەشابىھ ئايەتلەر قاتارىغا كىرگۈزىۋالىدۇ. ئاللاھ بىزنى ئۇنىڭدىن ساقلىسۇن. ئۇلارنىڭ ئەكسىچە توغرا ئەقىدىلىك مۇسۇلمانلار مۇھكەم ئايەتلەرگە ئەمەل قىلىدۇ، مۇتەشابىھ ئايەتلەرنى چۈشۈنۈشتىمۇ )ئەگەر قىيىن بولسا( مۇھكەم ئايەتلەرنىڭ مەزمۇنىغا سېلىشتۇرۇپ چۈشۈنۈشكە تىرىشىدۇ. چۈنكى قۇرئان كەرىم ئۇ مۇھكەم ئايەتلەرنى «كىتابنىڭ ئاساسى» دەپ كۆرسەتكەن. شۇڭا ئۇلار پىتنىدىنمۇ ۋە ئەقىدىدە ئېزىپ كېتىشتىنمۇ ساقلىنىپ قالىدۇ. )ئاللاھ بىزنى شۇلارنىڭ جۈملىسىدىن قىلسۇن(

② ﴿ تَاۡوِيۡلَ ﴾نىڭ بىر مەنىسى «بىر نەرسىنىڭ ئەسلىي ھەقىقىتى» دېگەن بولىدۇ. بۇ مەنىگە ئاساسەن قۇرئان ئوقۇغاندا بۇ ئايەتتىكى ﴿ اِلَّا اللّٰهُ ﴾ دېگەن يەردە توختاش زۆرۈر بولىدۇ. چۈنكى ھەر نەرسىنىڭ ئەسلىي ھەقىقىتىنى ئاللاھ تائالا ئۆزى ئېنىق بىلىدۇ. ﴿ تَاۡوِيۡلَ ﴾نىڭ يەنە بىر مەنىسى «بىر نەرسىنى شەرھىلەش، چۈشەندۈرۈش، بايان قىلىش، روشەنلەشتۈرۈش» دېگەن بولىدۇ، بۇ مەنىگە ئاساسەن ﴿ اِلَّا اللّٰهُ ﴾ دېگەن يەردە توختىماي ﴿ وَ الرّٰسِخُوۡنَ فِى الۡعِلۡمِ ﴾ دېگەن يەردە توختاشقىمۇ بولىدۇ. بۇ ئەھۋالدا، ئىلىمدا توشقان يېتۈك ئۆلىمالارمۇ قۇرئان كەرىمنى توغرا تەپسىر قىلىش ۋە چۈشەندۈرۈشنى بىلىدۇ، دېگەن مەنە چىقىدۇ. ﴿ تَاۡوِيۡلَ ﴾ نىڭ مەزكۇر ئىككى خىل مەنىسى قۇرئان كەرىمدە ئىشلىتىلگەن. )تەپسىر ئىبنى كەسىردىن ئىخچاملاپ ئېلىندى (

رَبَّنَا لَا تُزِغۡ قُلُوبَنَا بَعۡدَ إِذۡ هَدَيۡتَنَا وَهَبۡ لَنَا مِن لَّدُنكَ رَحۡمَةًۚ إِنَّكَ أَنتَ ٱلۡوَهَّابُ ٨ رَبَّنَآ إِنَّكَ جَامِعُ ٱلنَّاسِ لِيَوۡمٖ لَّا رَيۡبَ فِيهِۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُخۡلِفُ ٱلۡمِيعَادَ ٩ إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ لَن تُغۡنِيَ عَنۡهُمۡ أَمۡوَٰلُهُمۡ وَلَآ أَوۡلَٰدُهُم مِّنَ ٱللَّهِ شَيۡـٔٗاۖ وَأُوْلَٰٓئِكَ هُمۡ وَقُودُ ٱلنَّارِ ١٠ كَدَأۡبِ ءَالِ فِرۡعَوۡنَ وَٱلَّذِينَ مِن قَبۡلِهِمۡۚ كَذَّبُواْ بِـَٔايَٰتِنَا فَأَخَذَهُمُ ٱللَّهُ بِذُنُوبِهِمۡۗ وَٱللَّهُ شَدِيدُ ٱلۡعِقَابِ ١١ قُل لِّلَّذِينَ كَفَرُواْ سَتُغۡلَبُونَ وَتُحۡشَرُونَ إِلَىٰ جَهَنَّمَۖ وَبِئۡسَ ٱلۡمِهَادُ ١٢ قَدۡ كَانَ لَكُمۡ ءَايَةٞ فِي فِئَتَيۡنِ ٱلۡتَقَتَاۖ فِئَةٞ تُقَٰتِلُ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِ وَأُخۡرَىٰ كَافِرَةٞ يَرَوۡنَهُم مِّثۡلَيۡهِمۡ رَأۡيَ ٱلۡعَيۡنِۚ وَٱللَّهُ يُؤَيِّدُ بِنَصۡرِهِۦ مَن يَشَآءُۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَعِبۡرَةٗ لِّأُوْلِي ٱلۡأَبۡصَٰرِ ١٣

(ئۇلار يەنە شۇنداق دەيدۇكى) «ئى پەرۋەردىگارىمىز! بىزنى ھىدايەت قىلغىنىڭدىن كېيىن دىلىمىزنى توغرا يولدىن بۇرىۋەتمىگىن، بىزگە دەرگاھىڭدىن رەھمەت بېغىشلىغىن. چۈنكى، سەن (بەندىلىرىڭگە ئاتالارنى) بەكمۇ بېغىشلىغۇچىسەن [8]. ئى پەرۋەردىگارىمىز! شۈبھىسىزكى، كېلىشى شەكسىز بولغان كۈندە (يەنى ھېساب ئېلىنىدىغان قىيامەت كۈنىدە) كىشىلەرنى توپلىغۇچىسەن». شۈبھىسىزكى، ئاللاھ ۋەدىسىگە خىلاپلىق قىلمايدۇ [9]. شەكسىزكى، كاپىرلارنىڭ پۇل - ماللىرى، بالىلىرى ئاللاھنىڭ ئازابى ئالدىدا ھېچ نەرسىگە ئەسقاتمايدۇ. ئەنە شۇلار (يەنى كاپىرلار) دوزاخنىڭ يېقىلغۇسىدۇر [10]. (بۇ كاپىرلارنىڭ ھالى) پىرئەۋن تەۋەلىرىنىڭ ۋە ئۇلاردىن ئىلگىرىكىلەرنىڭ ھالىغا ئوخشايدۇ. ئۇلار بىزنىڭ ئايەتلىرىمىزنى يالغانغا چىقاردى، گۇناھى تۈپەيلىدىن ئاللاھ ئۇلارنى جازالىدى، ئاللاھنىڭ جازاسى قاتتىقتۇر [11]. (ئى پەيغەمبەر!) كاپىرلارغا ئېيتقىنكى، «سىلەر يېقىندا (دۇنيادا) مەغلۇپ قىلىنىسىلەر① ۋە (ئاخىرەتتە) جەھەننەمگە توپلىنىسىلەر، جەھەننەم نېمىدېگەن يامان جاي!» [12]. (ئى يەھۇدىيلار جامائەسى! بەدرىدە جەڭ ئۈچۈن) ئۇچراشقان شۇ ئىككى گۇرۇھتا سىلەر ئۈچۈن ئىبرەت بار، بىرى ئاللاھ يولىدا ئۇرۇشۇۋاتقان گۇرۇھتۇر، يەنە بىرى مۇسۇلمانلارنى (يەنى ئۇلارنىڭ سانىنى) ئۆزلىرىدەك ئىككى باراۋەر ئوپئوچۇق كۆرگەن كاپىرلار گۇرۇھىدۇر② (يەنى ئاللاھ كاپىرلارغا قورقۇنچ سېلىش بىلەن ئۇلارنى ئۇرۇشتىن قول يىغدۇرۇش ئۈچۈن، كاپىرلارغا مۇسۇلمانلارنىڭ سانىنى جىق كۆرسەتتى). ئاللاھ خالىغان كىشىنى ياردەم بېرىپ قوللايدۇ. بۇنىڭدا ئەقىل ئىگىلىرى ئۈچۈن ئەلۋەتتە ئىبرەت بار [13].

① بۇ يەردىكى «كاپىرلار» دېگەندىن يەھۇدىيلار كۆزدە تۇتۇلىدۇ. بۇ ئالدىن بېرىلگەن بېشارەت تېزلا ئەمەلىيەتكە ئايلاندى. مەسىلەن: بەنۇ قەينۇقا ۋە بەنۇ نەزىر قەبىلىلىرى يۇرتلىرىدىن ھەيدەپ چىقىرىلدى، بەنۇ قۇرەيزە قەبىلىسى ھالاك قىلىندى. بىر مەزگىلدىن كېيىن خەيبەر ئازات قىلىندى ۋە ھەممە يەھۇدىيلار مۇسۇلمانلارغا باج - خىراج تۆلەيدىغان بولدى. (فەتھۇلقەدىر)

② يەنى ھەربىر گۇرۇھ يەنە بىر گۇرۇھنى ئۆزىدىن ئىككى ھەسسە ئارتۇق كۆرەتتى، كاپىرلارنىڭ سانى مىڭغا يىقىن ئىدى، ئۇلارغا مۇسۇلمانلارنىڭ سانى ئىككى مىڭدەك كۆرۈنەتتى. كاپىرلارنىڭ دىللىرىغا قورقۇنچ سېلىش ئۈچۈن شۇنداق كۆرسىتىلگەن ئىدى. مۇسۇلمانلارنىڭ سانى ئۈچ يۈز دىن ئارتۇق (ياكى 313) ئىدى، مۇسۇلمانلارغا كاپىرلارنىڭ سانى 600 بىلەن 700 دەك كۆرۈنەتتى، ۋەھالەنكى كاپىرلارنىڭ سانى مۇسۇلمانلاردىن ئۈچ ھەسسە ئارتۇق، يەنى مىڭغا يىقىن ئىدى. مۇسۇلمانلارنىڭ ئىرادىسىنى كۈچەيتىش ۋە دىلىدىن قورقۇنچنى يوق قىلىش ئۈچۈن ئۇلارغا كاپىرلارنىڭ سانى ئاران ئىككى ھەسسە ئارتۇق كۆرسىتىلدى. ئەگەر ئۈچ ھەسسە ئارتۇق كۆرسىتىلگەن بولسا، مۇسۇلمانلارنىڭ دىللىرىغا قورقۇنچ كىرىۋالغان بولاتتى. ئۈچ ھەسسە ئارتۇق كۆرسىتىلمەي، ئىككى ھەسسە ئارتۇق كۆرسىتىلگەنلىكتىن ئۇلارنىڭ جەڭگىۋارلىقى تۆۋەنلەپ كەتمىدى. شۇنداق، دەسلەپتە ئىككى ھەسسە ئارتۇق كۆرسىتىلگەن ئىدى، ئەمما ئىككى قوشۇن بىر - بىرى بىلەن روبىرو ئۇچراشقان چاغدا، ئۇرۇشتىن چېكىنمەسلىكى ئۈچۈن ئاللاھ تائالا ھەر ئىككى تەرەپكە بىر - بىرىنى ئاز كۆرسەتتى، )تەپسىر ئىبنى كەسىر) بۇنىڭ تەپسىلاتى سۈرە ئەنفال 44‏ - ئايەتتە بايان قىلىندى. بۇ ھىجرىيىنىڭ ئىككىنچى يىلى مۇسۇلمانلار بىلەن كاپىرلار ئارىسىدا يۈز بەرگەن بەدر غازىتى ئىدى. بۇ بىر قانچە نۇقتىدىن مۇھىم غازات ئىدى: بىرىنچىدىن: بۇ تۇنجى قېتىملىق غازات ئىدى، ئىككىنچىدىن: بۇ غازات ئالدىن پىلانلانمىغان ئىدى. ئەسلىدە مۇسۇلمانلار ئەبۇ سۇفيان باشچىلىقىدىكى شامدىن مال ئېلىپ، مەككىگە كېتىۋاتقان سودا كارۋىنىنى توسۇش ئۈچۈن چىققانىدى، ئەبۇ سۇفيانغا مۇسۇلمانلارنىڭ خەۋىرى يەتكەن بولغاچقا، باشقا يول بىلەن مېڭىپ، كارۋاننى ساقلاپ قالدى، ئەمما يەنە بىر تەرەپتىن مەككە كاپىرلىرى پۈتۈن كۈچىنى توپلاپ، مۇسۇلمانلار بىلەن ئۇرۇشۇش ئۈچۈن كېلىپ قالدى، شۇنىڭ بىلەن بۇ تۇنجى غازات بەدرىدە يۈز بەردى. ئۈچىنچىدىن: بۇ غازاتتا مۇسۇلمانلارغا ئاللاھ تەرەپتىن ئالاھىدە ياردەم كەلدى. تۆتىنچىدىن: بۇ غازاتتا كاپىرلار ئېغىر دەرىجىدە مەغلۇبىيەتكە ئۇچرىدى، نەتىجىدە ئۇلارنىڭ ھەيۋىسى خېلى ئۇزۇنغىچە تۆۋەنلەپ كەتتى.

زُيِّنَ لِلنَّاسِ حُبُّ ٱلشَّهَوَٰتِ مِنَ ٱلنِّسَآءِ وَٱلۡبَنِينَ وَٱلۡقَنَٰطِيرِ ٱلۡمُقَنطَرَةِ مِنَ ٱلذَّهَبِ وَٱلۡفِضَّةِ وَٱلۡخَيۡلِ ٱلۡمُسَوَّمَةِ وَٱلۡأَنۡعَٰمِ وَٱلۡحَرۡثِۗ ذَٰلِكَ مَتَٰعُ ٱلۡحَيَوٰةِ ٱلدُّنۡيَاۖ وَٱللَّهُ عِندَهُۥ حُسۡنُ ٱلۡمَـَٔابِ ١٤

ئاياللار، ئوغۇللار، ئالتۇن ـ كۈمۈشتىن توپلانغان كۆپ پۇل - ماللار، ئارغىماقلار، چارۋىلار ۋە ئېكىنلەردىن ئىبارەت كۆڭۈل تارتىدىغان نەرسىلەرنىڭ مۇھەببىتى ئىنسانلارغا چىرايلىق كۆرسىتىلدى①. ئۇلار دۇنيا ھاياتىدا (ۋاقىتلىق) مەنپەئەتلىنىدىغان (باقاسى يوق) شەيئىلەردۇر؛ ئاللاھنىڭ دەرگاھىدا بولسا (ياخشىلار) قايتىدىغان گۈزەل جاي (يەنى جەننەت) باردۇر (شۇنىڭ ئۈچۈن باشقىغا ئەمەس، جەننەتكە قىزىقىش كېرەك) [14].

① بۇ يەردىكى ﴿ الشَّهَوٰتِ ﴾ دېگەندىن " مُشْتَهِيَاتٌ " يەنى تەبىئىي شەكىلدە ئىنساننىڭ كۆڭلى تارتىدىغان ۋە ياقتۇرىدىغان نەرسىلەر كۆزدە تۇتۇلىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن نەرسىلەرگە قىزىقىش ۋە ئۇلاردىن ھۇزۇرلىنىش شەرىئەت كۆرسەتكەن دائىرىدە ئوتتۇراھال بولسا، ھەرگىز چەكلەنمەيدۇ، بۇ نەرسىلەرنىڭ «چىرايلىق كۆرسىتىلگەنلىكى»مۇ ئاللاھ تەرەپتىن كەلگەن سىناقتىن ئىبارەت. ﴿ ئىنسانلارنىڭ قايسىسىنڭ قىلغان ئەمەلى ئەڭ ياخشى ئىكەنلىكىنى سىناش ئۈچۈن، بىز يەر يۈزىدىكى شەيئىلەرنى ھەقىقەتەن يەر يۈزىنىڭ زىننىتى قىلدۇق ﴾. (سۈرە كەھف 7‏ - ئايەت) يۇقىرىدىكى ئايەتتە ھەممىدىن بۇرۇن «ئاياللار» تىلغا ئېلىندى، چۈنكى ھەربىر بالاغەتكە يەتكەن ئىنسان ياقتۇرىدىغان ۋە ئۇنىڭغا ئەڭ زۆرۈر بولغىنى ئايالدۇر. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇنداق دەيدۇ: «ماڭا ئاياللار ۋە خۇشبۇي نەرسىلەر ياخشى كۆرسىتىلدى ۋە مېنىڭ شادلىقىم نامازدا قىلىندى». )مۇسنەدى ئەھمەد 3 – توم، 199 - بەت( يەنە بىر ھەدىستە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام: «دۇنيا دېگەن مەنپەئەتلىنىدىغان نەرسىدۇر، مەنپەئەتلىنىدىغان نەرسىنىڭ ئەڭ ياخشىسى سالىھە ئايالدۇر». شۇنىڭ ئۈچۈن ئۇنى ياخشى كۆرۈش شەرىئەت دائىرىسىدىن تاجاۋۇز قىلىپ كەتمىسىلا، ئەڭ ياخشى ھەمرا ھەم ئاخىرەتتىكى بەخت - سائادەتنىڭ سەۋەبچىسى بولالايدۇ. ئەگەر ئۇنداق بولمىسا، ئاياللار ئەرلەر ئۈچۈن ئەڭ چوڭ پىتنىدۇر، سىناقتۇر. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇنداق دەيدۇ: «مەندىن كېيىن پىتنىلەر بولىدۇ، ئۇلارنىڭ ئىچىدە ئەرلەر ئۈچۈن ئەڭ چوڭ پىتنە ئاياللار بولىدۇ». )سەھىھۇل بۇخارى، 5096 - ھەدىس) شۇنىڭدەك يەنە بالىلارنى ياخشى كۆرۈشمۇ ئىسلام دىنىدا ياخشى كۆرۈلگەن ئىشتۇر. ئەگەر كۆپ پەرزەنتلىك بولۇشتىن مەقسەت نەسىلنى كۆپەيتىش ۋە مۇسۇلمانلارنىڭ كۈچىگە كۈچ قوشۇش بولسا، خاتا ئەمەس، بەلكى مەدھىيگە لايىق ئىشتۇر. بۇ ھەقتە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇنداق ئەمر قىلغان: «سىلەر (ئېرىنى) بەك ياخشى كۆرىدىغان ۋە كۆپ تۇغىدىغان ئاياللارنى ئېلىڭلار، شۇنداق بولسا، مەن قىيامەت كۈنى سىلەرنىڭ (باشقا) ئۈممەتلەردىن كۆپلىكىڭلار بىلەن پەخىرلىنىمەن». بۇ ئايەت تەركىدۇنيا بولۇش ۋە تۇغۇت چەكلەش ھەرىكىتىنىڭ توغرا ئەمەسلىكىگە دەلىلدۇر، چۈنكى ئايەتتىكى ﴿ الۡبَـنِيۡنَ ﴾ «ئوغۇللار» دېگەن سۆز كۆپلۈك شەكىلدە كەلگەن بولۇپ، كۆپ پەرزەنتلىك بولۇشنى كۆرسىتىدۇ.

شۇنىڭدەك ئالتۇن ـ كۈمۈش ۋە كۆپ مال - دۇنيا تېپىشىتن مەقسەتمۇ تۇرمۇشنى قامداش، ئۇرۇق - تۇغقانلارغا سىلە - رەھىم قىلىش، سەدىقە، خەير - ئېھسان قىلىش، خەيرىلىك ئىشلارغا سەرپ قىلىش ۋە تىلەمچىلىكتىن ساقلىنىش ئارقىلىق ئاللاھنىڭ رازىلىقىغا ئېرىشىش بولسا، ئۇنى ياخشى كۆرۈش پايدىلىق ۋە ئورۇنلۇقتۇر، ئۇنداق بولمىسا، مال - دۇنياغا ھېرىسمەنلىك خاتالىققا سەۋەب بولىدۇ. ئارغىماق ئاتلارنى بېقىشتىن جىھادقا تەييارلىق قىلىش كۆزلەنسە، باشقا چارۋىلاردىن يەر ھەيدەش ۋە يۈك توشۇشتا پايدىلىنىش ۋە ئېكىنلەردىن مول - ھوسۇل ئېلىش مەقسەت قىلىنسا، بۇمۇ مەدھىيگە لايىق ئىشلار جۈملىسىدىندۇر. ئەگەر ئۇلاردىن نوقۇل مال - دۇنيا توپلاش، ئۇنىڭ بىلەن پەخىرلىنىش، مەغرۇرلىنىش، ئاللاھنىڭ زىكرىدىن غاپىل بولۇپ، ئەيش - ئىشرەتتە ياشاش مەقسەت قىلىنسا، بۇ پايدىلىق نەرسىلەر ئىگىسىنى يامان ئاقىۋەتكە دۇچار قىلىدۇ. ﴿ الۡقَنَاطِيۡرِ ﴾ " قِنْطَارٌ "نىڭ كۆپلۈكى بولۇپ، خەزىنە دېگەن مەنىدە، يەنى ئالتۇن - كۈمۈشتىن توپلانغان كۆپ مال - مۈلۈك ۋە خەزىنىلەر. ﴿ الۡمُسَوَّمَةِ ﴾ ئوتلاش ئۈچۈن ئوتلاققا قويۇپ بېرىلگەن ياكى جىھاد ئۈچۈن تەييارلانغان ياكى ئايرىش ئاسان بولسۇن ئۈچۈن بەلگە ياكى نومۇر سېلىپ قويۇلغان ئاتلار دېمەكتۇر. )فەتھۇلقەدىر ۋە تەپسىر ئىبنى كەسىر(

۞ قُلۡ أَؤُنَبِّئُكُم بِخَيۡرٖ مِّن ذَٰلِكُمۡۖ لِلَّذِينَ ٱتَّقَوۡاْ عِندَ رَبِّهِمۡ جَنَّٰتٞ تَجۡرِي مِن تَحۡتِهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَا وَأَزۡوَٰجٞ مُّطَهَّرَةٞ وَرِضۡوَٰنٞ مِّنَ ٱللَّهِۗ وَٱللَّهُ بَصِيرُۢ بِٱلۡعِبَادِ ١٥ ٱلَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَآ إِنَّنَآ ءَامَنَّا فَٱغۡفِرۡ لَنَا ذُنُوبَنَا وَقِنَا عَذَابَ ٱلنَّارِ ١٦

(ئى پەيغەمبەر! مۇئمىنلەرگە) ئېيتقىنكى، «مەن سىلەرگە يۇقىرىقىلاردىنمۇ (يەنى دۇنيانىڭ زىبۇزىننەتلىرى ۋە نېمەتلىرىدىنمۇ) ياخشى نەرسىلەرنى ئېيتىپ بېرەيمۇ؟ تەقۋادارلار ئۈچۈن رەبىىنىڭ ھۇزۇرىدا ئاستىدىن ئۆستەڭلەر ئېقىپ تۇرىدىغان، ئۇلار مەڭگۈ يەرلىشىپ قالىدىغان جەننەتلەر①، (ئۇ جەننەتلەردە) پاك جۈپلەر②، (ئەڭ كاتتىسى) ئاللاھنىڭ رازىلىقى بار». ئاللاھ بەندىلىرىنى (يەنى ئۇلارنىڭ ھەممە ئىشلىرىنى) ئېنىق كۆرۈپ تۇرغۇچىدۇر [15]. ئەنە شۇلار (يەنى تەقۋادارلار): «ئى پەرۋەردىگارىمىز! بىز شەكسىز ئىمان ئېيتتۇق، بىزنىڭ گۇناھلىرىمىزنى مەغپىرەت قىلغىن، بىزنى دوزاخ ئازابىدىن ساقلىغىن» دەيدىغان كىشىلەردۇر [16].

① بۇ ئايەتتە مۇئمىنلەرگە دېيىلىۋاتىدۇكى، سىلەر دۇنيانىڭ مەزكۇر نەرسىلىرىگە بېرىلىپ كەتمەڭلار، رەببىڭلارنىڭ دەرگاھىدىكى نېمەتلەر ۋە جەننەتتىكى ھايات ئۇلاردىن ئەۋزەلدۇر، ئۇ نېمەتلەرگە پەقەت تەقۋادارلار لايىقتۇر، شۇنىڭ ئۈچۈن سىلەر تەقۋادارلىقنى تاللاڭلار. ئەگەر سىلەر تەقۋادارلىقنى ئۆزۈڭلەرگە ئۆزلەشتۈرسەڭلار، دىن ۋە دۇنيا ئاخىرەتلىكنىڭ ياخشىلىقلىرىنى ئۆزۈڭلەردە جەملىگەن بولىسىلەر.

② «پاك» يەنى جەننەتتىكى ھۆرلەر دۇنيانىڭ ئاياللىرىدا بولىدىغان ھەيز، نىپاس، كىر بولۇش ۋە بەتبۇي بولۇپ قېلىشتەك ئىشلاردىن خالىيدۇر. ئۇلار يەنە يامان ئىللەتلەردىن خالىي، قەلبى پاك جۈپلەردۇر. ئۇنىڭدىن كېيىنكى ئىككى ئايەتتە تەقۋادارلارنىڭ سۈپەتلىرى بايان قىلىنىدۇ.

ٱلصَّٰبِرِينَ وَٱلصَّٰدِقِينَ وَٱلۡقَٰنِتِينَ وَٱلۡمُنفِقِينَ وَٱلۡمُسۡتَغۡفِرِينَ بِٱلۡأَسۡحَارِ ١٧ شَهِدَ ٱللَّهُ أَنَّهُۥ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ وَأُوْلُواْ ٱلۡعِلۡمِ قَآئِمَۢا بِٱلۡقِسۡطِۚ لَآ إِلَٰهَ إِلَّا هُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ ١٨

ئۇلار (يەنى تەقۋادارلار كۈلپەتلەرگە) سەۋر قىلغۇچىلاردۇر، (ئىمانىدا) راستچىللاردۇر، (ئاللاھقا) ئىتائەت قىلغۇچىلاردۇر، (ياخشىلىق يوللىرىغا پۇل ـ ماللىرىنى) سەرپ قىلغۇچىلاردۇر ۋە سەھەرلەردە ئىستىغپار ئېيتقۇچىلاردۇر [17]. ئاللاھ ئادالەتنى بەرپا قىلغان ھالدا ئۆزىدىن باشقا ھېچقانداق ئىلاھ يوقلۇقىغا گۇۋاھلىق بەردى. پەرىشتىلەرمۇ، ئىلىم ئەھلىلىرىمۇ (شۇنداق گۇۋاھلىق بەردى): ئۇنىڭدىن باشقا ھېچقانداق ئىلاھ يوقتۇر①، ئۇ غالىبتۇر، ھېكمەت بىلەن ئىش قىلغۇچىدۇر [18].

① «گۇۋاھلىق بېرىش»نىڭ مەنىسى بايان قىلىش ۋە بىلدۈرۈش دېمەكتۇر. يەنى ئاللاھ تائالا ئۆزى ياراتقان ۋە بايان قىلغان نەرسىلەر ئارقىلىق بىزگە ئۆزىنىڭ بىرلىك ۋە بارلىقىنى بىلدۈردى. بىزنى شۇنىڭغا يېتەكلىدى. (فەتھۇلقەدىر) پەرىشتىلەر ۋە ئىلىم ئەھلىلىرىمۇ ئۇنىڭ بىرلىكىگە گۇۋاھلىق بەردى. بۇ ئايەتتە ئاللاھ تائالا ئۆزىنىڭ ۋە پەرىشتىلەرنىڭ ناملىرى بىلەن بىرگە ئىلىم ئەھلىلىرىنمۇ تىلغا ئالدى، بۇ ئۇلارنىڭ پەزىلەت ۋە ھۆرمەتتىكى ئارتۇقچىلىقىنى كۆرسىتىدۇ. «ئىلىم ئەھلىلىرى» دېگەندە پەقەت قۇرئان - سۈننەت ئىلىمىنى ياخشى بىلىدىغان ئۆلىمالار كۆزدە تۇتۇلىدۇ. (فەتھۇلقەدىر)

إِنَّ ٱلدِّينَ عِندَ ٱللَّهِ ٱلۡإِسۡلَٰمُۗ وَمَا ٱخۡتَلَفَ ٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡكِتَٰبَ إِلَّا مِنۢ بَعۡدِ مَا جَآءَهُمُ ٱلۡعِلۡمُ بَغۡيَۢا بَيۡنَهُمۡۗ وَمَن يَكۡفُرۡ بِـَٔايَٰتِ ٱللَّهِ فَإِنَّ ٱللَّهَ سَرِيعُ ٱلۡحِسَابِ ١٩ فَإِنۡ حَآجُّوكَ فَقُلۡ أَسۡلَمۡتُ وَجۡهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ ٱتَّبَعَنِۗ وَقُل لِّلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡكِتَٰبَ وَٱلۡأُمِّيِّـۧنَ ءَأَسۡلَمۡتُمۡۚ فَإِنۡ أَسۡلَمُواْ فَقَدِ ٱهۡتَدَواْۖ وَّإِن تَوَلَّوۡاْ فَإِنَّمَا عَلَيۡكَ ٱلۡبَلَٰغُۗ وَٱللَّهُ بَصِيرُۢ بِٱلۡعِبَادِ ٢٠ إِنَّ ٱلَّذِينَ يَكۡفُرُونَ بِـَٔايَٰتِ ٱللَّهِ وَيَقۡتُلُونَ ٱلنَّبِيِّـۧنَ بِغَيۡرِ حَقّٖ وَيَقۡتُلُونَ ٱلَّذِينَ يَأۡمُرُونَ بِٱلۡقِسۡطِ مِنَ ٱلنَّاسِ فَبَشِّرۡهُم بِعَذَابٍ أَلِيمٍ ٢١

ھەقىقەتەن ئاللاھنىڭ نەزىرىدە (مەقبۇل بولىدىغان) دىن ئىسلامدۇر①. كىتاب بېرىلگەنلەر (يەنى يەھۇدىيلار ۋە ناسارالار) پەقەت ئۆزلىرىگە ئىلىم كەلگەندىن كېيىنلا ئۆزئارا ھەسەت قىلىشىپ ئىختىلاپ قىلىشتى (يەنى ئىسلامنىڭ ھەقلىقىنى، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ پەيغەمبەرلىكىنى روشەن پاكىتلار ئارقىلىق بىلىپ تۇرۇپ، كۆرەلمەسلىكتىن ئىنكار قىلىشتى)②، كىمكى ئاللاھنىڭ ئايەتلىرىنى ئىنكار قىلىدىكەن③ (ئاللاھ ئۇنداقلارنى قىلمىشلىرى سەۋەبلىك چوقۇم جازالايدۇ)، ئاللاھ ھەقىقەتەن تېز ھېساب ئالغۇچىدۇر [19]. (ئى پەيغەمبەر!) ئەگەر ئۇلار سەن بىلەن (دىن بارىسىدا) مۇنازىرەلەشسە سەن (ئۇلارغا): «ماڭا ئەگەشكەنلەر بىلەن بىرلىكتە، مەن ئۆزۈمنى ئاللاھقا تاپشۇردۇم (يەنى ئاللاھنىڭ ئەمرىلىرىگە بويسۇنغۇچىمىز)» دېگىن. كىتاب بېرىلگەنلەرگە (يەنى يەھۇدىيلار ۋە ناسارالارغا) ۋە ئۈممىيلەرگە (يەنى ساۋاتسىز ئەرەب مۇشرىكلىرىغا)④ : «مۇسۇلمان بولدۇڭلارمۇ؟» دېگىن. ئەگەر ئۇلار مۇسۇلمان بولسا، توغرا يول تاپقان بولىدۇ؛ ئەگەر (ئۇلار مۇسۇلمان بولۇشتىن) يۈز ئۆرۈسە (ساڭا ھېچ زىيىنى يوق)، ئۇ ھالدا، سېنىڭ مەسئۇلىيىتىڭ پەقەت دىننى يەتكۈزۈشتۇر. ئاللاھ بەندىلىرىنى (يەنى ھەممە ئەھۋالىنى) ئېنىق كۆرۈپ تۇرغۇچىدۇر [20]. ئاللاھنىڭ ئايەتلىرىنى ئىنكار قىلىدىغان، پەيغەمبەرلەرنى ناھەق ئۆلتۈرىدىغان، كىشىلەرنىڭ ئىچىدىكى ئادالەتكە بۇيرۇيدىغان كىشىلەرنى (يەنى ئاللاھقا دەۋەت قىلغۇچىلارنى) ئۆلتۈرىدىغانلارغا⑤ قاتتىق ئازاب بىلەن خۇش خەۋەر بەرگىن [21].

① ئىسلام − ھەربىر پەيغەمبەر ئۆز دەۋرىدە كىشىلەرنى دەۋەت قىلىپ كەلگەن دىننىڭ دەل ئۆزىدۇر. ھازىر ئۇنىڭ ئەڭ مۇكەممەل شەكلىنى ئەڭ ئاخىرقى پەيغەمبەر مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام دۇنياغا تەقدىم قىلدى. بۇ دىننى قوبۇل قىلغانلار ئاللاھنىڭ بىرلىكىگە، ئۇنىڭ پەيغەمبىرىگە ۋە ئاخىرەتكە مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام تەلىم بەرگەن بويىچە ئىمان كەلتۈرۈشى لازىم. ئەمدى ئاللاھنى بىر دەپ قويۇش ياكى بىر ئاز ياخشى ئەمەل قىلىپ قويۇشلا مۇسۇلمانلىق شەرتىنى ئادا قىلغانلىق بولمايدۇ، نە ئۇنىڭ بىلەن ئاخىرەتتە نىجاتلىققا ئېرىشكىلى بولمايدۇ. ئىمان، ئىسلام ۋە دىن دېگەن ئاللاھنى بىر دەپ ئېيتقاد قىلىش، پەقەت بىر ئاللاھقىلا ئىبادەت قىلىش، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامغا ۋە ھەممە پەيغەمبەرلەرگە ئىمان كەلتۈرۈش، ئۇنىڭ پەيغەمبەرلىكىگە ۋە ئەڭ ئاخىرقى ئەلچى ئىكەنلىكىگە ئىمان كەلتۈرۈش بىلەن بىر ۋاقىتتا قۇرئان - ھەدىستە كۆرسىتىلگەن بارلىق ئەقىدە ۋە ئەھكاملارغا ئىشىنىش ۋە ئەمەل قىلىش دېمەكتۇر. بۇنىڭدىن كېيىن ئىسلام دىنىدىن باشقا ھېچقانداق بىر دىن ئاللاھنىڭ دەرگاھىدا قوبۇل قىلىنمايدۇ. ﴿ كىمكى ئىسلام (دىنىدىن) غەيرىي دىننى تىلەيدىكەن، ھەرگىز ئۇ (يەنى ئۇنىڭ دىنى) قوبۇل قىلىنمايدۇ، ئۇ ئاخىرەتتە زىيان تارتقۇچىدۇر ﴾. (سۈرە ئال ئىمران 85‏ - ئايەت)، ﴿ (ئى پەيغەمبەر!) ئېيتقىنكى، «ئى ئىنسانلار! مەن ھەقىقەتەن سىلەرنىڭ ھەممىڭلارغا ئاللاھ تەرىپىدىن ئەۋەتىلگەن ئەلچىمەن» ﴾. (سۈرە ئەئراف 158‏ - ئايەت)، ﴿ پۈتۈن جاھان ئەھلىنى (ئاللاھ تائالانىڭ ئازابىدىن) ئاگاھلاندۇرغۇچى بولۇشى ئۈچۈن، بەندىسىگە (يەنى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامغا) ھەق بىلەن باتىلنى ئايرىغۇچى قۇرئاننى نازىل قىلغان ئاللاھ تائالانىڭ بەرىكىتى بۈيۈكتۇر ﴾. (سۈرە فۇرقان 1‏ - ئايەت).

بۇ ھەقتە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇنداق دېگەن: «مېنىڭ جېنىم ئىلكىدە بولغان زات ئاللاھ تائالانىڭ نامى بىلەن قەسەمكى، يەھۇدىي بولسۇن، (ياكى) خرىستىئان بولسۇن بۇ ئۈممەتتىن كىم مەن توغرۇلۇق ئاڭلاپ تۇرۇپ، مەن ئېلىپ كەلگەن دىنغا ئىشەنمەي ئۆلۈپ كەتسە، دوزاخقا كىرىدۇ.» )سەھىھ مۇسلىم، 153- ھەدىس( يەنە بىر ھەدىستە مۇنداق دېگەن: «مەن ئاق تەنلىك ۋە قارا تەنلىك پۈتكۈل ئىنسانلارغا پەيغەمبەر قىلىپ ئەۋەتىلدىم.» (مۇسنەدى ئەھمەد: 5 – توم، 145 - بەت، سەھىھ مۇسلىم، 152 - ھەدىس) شۇڭا پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۆز دەۋرىدىكى بارلىق خانلىق ۋە پادىشاھلارغا مەكتۇب ئەۋەتىپ، ئۇلارنى ئىسلامنى قوبۇل قىلىشقا چاقىردى. )تەپسىر ئىبنى كەسىر (

② «ئۆزئارا ھەسەت قىلىشىپ ئىختىلاپ قىلىشتى» دېگەندە بىر دىنغا ئەگەشكۈچىلەر ئارىسىدىكى ئىختىلاپلار يەنى يەھۇدىيلارنىڭ ئىچىدىكى ئىختىلاپ ۋە گۇرۇھۋازلىقلار، ناسارالار ئىچىدىكى ئىختىلاپ ۋە گۇرۇھۋازلىقلار، يەنە ئەھلى كىتابلار يەنى يەھۇدىيلار بىلەن ناسارالار ئارىسىدىكى ئىختىلاپلارمۇ كۆزدە تۇتۇلىدۇ. شۇنىڭغا ئاساسەن يەھۇدىيلار ناسارالارنى، ناسارالار يەھۇدىيلارنى «سىلەر ھەقنىڭ ئۈستىدە ئەمەس» دېيىشەتتى. يەنە ئۇلارنىڭ مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ پەيغەمبەرلىكى بىلەن ئىيسا ئەلەيھىسسالامنىڭ پەيغەمبەرلىكى ھەققىدىكى ئىختىلاپلىرىمۇ مۇشۇ تۈرگە كىرىدۇ. يەنە كېلىپ ئۇلاردىكى بارلىق ئىختىلاپلار دەلىل - ئىسپاتلارغا ئاساسلانغان بولماستىن، ھەسەتخورلۇق ۋە مۇتەئەسسىپلىكتىن كېلىپ چىققان ئىختىلاپلار ئىدى. يەنى ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ ئىناۋىتىنى ساقلاپ قىلىش ۋە خەلقنىڭ نەزىرىدىن چۈشۈپ كەتمەسلىك ئۈچۈن ھەقنى بىلىپ تۇرۇپ، ئۆزلىرىنىڭ خىيالىي ۋە دۇنياۋىي مەنپەئەتنى دەپ، خاتالىق ئۈسىتدە چىڭ تۇردى، خاتالىق ئۈسىتدە چىڭ تۇرۇشنى دىندا چىڭ تۇرغانلىق دەپ داۋا قىلدى.

③ بۇ يەردىكى «ئاللاھنىڭ ئايەتلىرى» دېگەن ئىسلامنىڭ ئاللاھ تەرىپىدىن كەلگەن دىن ئىكەنلىكىگە دالالەت قىلىدىغان ئايەتلەرنى كۆرسىتىدۇ.

④ «ئۈممىيلەر» دېگەندە ئەھلى كىتابغا سېلىشتۇرغاندا، ئومۇمەن ساۋاتسىز دەپ قارىلىدىغان ئەرەب مۇشرىكلىرى كۆزدە تۇتۇلىدۇ.

⑤ ئۇلار ھەددىدىن ئېشىپ شۇ دەرىجىگە يەتكەن ئىدىكى، پەقەت پەيغەمبەرلەرنى ناھەق ئۆلتۈرگەنلىككە بولدى قىلماستىن، ھەق سۆز قىلغان كىشىلەرنىمۇ ئۆلتۈرەتتى. يەنى ئىخلاسمەن مۇئمىنلەرنى، ھەقكە دەۋەت قىلغۇچىلارنى ۋە ياخشىلىققا بۇيرۇپ، يامانلىقتىن توسقۇچىلارنىمۇ ئۆلتۈرەتتى. ئاللاھ تائالا شۇ ئىخلاسمەن مۇئمىنلەرنى پەيغەمبەرلەر بىلەن بىر يەردە تىلغا ئېلىپ، ئۇلارنىڭ پەزىلىتى ۋە ئارتۇقچىلىقىنى بايان قىلدى.

أُوْلَٰٓئِكَ ٱلَّذِينَ حَبِطَتۡ أَعۡمَٰلُهُمۡ فِي ٱلدُّنۡيَا وَٱلۡأٓخِرَةِ وَمَا لَهُم مِّن نَّٰصِرِينَ ٢٢ أَلَمۡ تَرَ إِلَى ٱلَّذِينَ أُوتُواْ نَصِيبٗا مِّنَ ٱلۡكِتَٰبِ يُدۡعَوۡنَ إِلَىٰ كِتَٰبِ ٱللَّهِ لِيَحۡكُمَ بَيۡنَهُمۡ ثُمَّ يَتَوَلَّىٰ فَرِيقٞ مِّنۡهُمۡ وَهُم مُّعۡرِضُونَ ٢٣ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ قَالُواْ لَن تَمَسَّنَا ٱلنَّارُ إِلَّآ أَيَّامٗا مَّعۡدُودَٰتٖۖ وَغَرَّهُمۡ فِي دِينِهِم مَّا كَانُواْ يَفۡتَرُونَ ٢٤ فَكَيۡفَ إِذَا جَمَعۡنَٰهُمۡ لِيَوۡمٖ لَّا رَيۡبَ فِيهِ وَوُفِّيَتۡ كُلُّ نَفۡسٖ مَّا كَسَبَتۡ وَهُمۡ لَا يُظۡلَمُونَ ٢٥ قُلِ ٱللَّهُمَّ مَٰلِكَ ٱلۡمُلۡكِ تُؤۡتِي ٱلۡمُلۡكَ مَن تَشَآءُ وَتَنزِعُ ٱلۡمُلۡكَ مِمَّن تَشَآءُ وَتُعِزُّ مَن تَشَآءُ وَتُذِلُّ مَن تَشَآءُۖ بِيَدِكَ ٱلۡخَيۡرُۖ إِنَّكَ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ ٢٦

ئەنە شۇلارنىڭ دۇنيادىمۇ ۋە ئاخىرەتتىمۇ ئەمەللىرى بىكار بولۇپ كېتىدىغان كىشىلەردۇر، ئۇلارغا ھېچ ياردەم قىلغۇچى يوقتۇر [22]. (ئى مۇھەممەد!) كىتابتىن نېسىۋە بېرىلگەنلەر (يەنى يەھۇدىيلارنىڭ ئۆلىمالىرى)نى كۆرمىدىڭمۇ؟ ئۇلار ئۆز ئارىسىدا (دەتالاش قىلىشقان ئىشلار توغرىسىدا) ئاللاھنىڭ كىتابى بويىچە ھۆكۈم چىقىرىشقا چاقىرىلسا، ئۇلارنىڭ بىر تۈركۈمى بۇنىڭدىن (يەنى ئاللاھنىڭ ھۆكمىنى قوبۇل قىلىشتىن) يۈز ئۆرۈپ ئارقىغا چېكىنىدۇ (يەنى ئۇلار ھەقتىن يۈز ئۆرۈش تەبىئىتىگە سىڭىپ كەتكەنلەردۇر)① [23]. ئاشۇ (يۈز ئۆرۈش) ئۇلارنىڭ «دوزاخ ئوتى بىزنى ساناقلىق كۈنلەرلا (يەنى موزايغا چوقۇنغان 40 كۈنلۈك ۋاقىتلا) كۆيدۈرىدۇ» دېگەنلىكىدىن ۋە دىنىي جەھەتتە ئويدۇرۇپ چىقارغان نەرسىلىرىنىڭ ئۆزلىرىنى ئالداپ قويغانلىقىدىن بولدى② [24]. كېلىشى شەكسىز بولغان كۈندە (يەنى قىيامەت كۈنىدە) بىز ئۇلارنى توپلىغان ۋە ھەربىر كىشىگە قىلغان ئەمەلىنىڭ جازاسى ياكى مۇكاپاتى قىلچە ئۇۋال قىلىنماي (ئازابنى زىيادە قىلىۋېتىش ياكى ساۋابىنى كېمەيتىۋېتىش بولماي) تولۇق بېرىلگەن چاغدا، (ئۇلارنىڭ ھالى) قانداق بولار؟③ [25] ئېيتقىنكى، «ئى پادىشاھلىقنىڭ ئىگىسى بولغان ئاللاھ! سەن خالىغان ئادەمگە پادىشاھلىقنى بېرىسەن، خالىغان ئادەمدىن پادىشاھلىقنى تارتىپ ئالىسەن؛ خالىغان ئادەمنى ئەزىز قىلىسەن، خالىغان ئادەمنى خار قىلىسەن. سېنىڭ قولۇڭدىدۇر ھەممە ياخشىلىق④. شەكسىزكى، سەن ھەممىگە قادىرسەن [26].

① «كىتابتىن نېسىۋە بېرىلگەنلەر» دېگەندىن مەدىنىدىكى ئىسلامنى قوبۇل قىلىشتىن مەھرۇم قالغان ۋە ئىسلامغا، مۇسۇلمانلارغا ۋە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا قارشى دۈشمەنلىكنى توختاتمىغان كۆپ ساندىكى يەھۇدىيلار كۆزدە تۇتۇلغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ ئىككى قەبىلىسى يۇرتلىرىدىن ھەيدەپ چىقىرىلغان، يەنە بىر قەبىلىسى قەتلى قىلىنغان.

② يەنى ئۇلارنىڭ ئاللاھنىڭ كىتابىدىن يۈز ئۆرۈشىدىكى سەۋەب ئۇلارنىڭ «بىز دوزاخقا كىرمەيمىز، كىرگەن تەقدىردىمۇ ساناقلىق كۈنلەرلا كىرىمىز» دەپ خاتا دەۋا قىلغانلىقىدۇر. ئۇلار بۇ تاتلىق سۆزلەر بىلەن پەقەت ئۆزلىرىنىلا ئالدىدى.

③ قىيامەت كۈنى ئۇلارنىڭ بۇ دەۋالىرى ۋە خاتا ئەقىدىلىرىنىڭ ھېچ پايدىسى بولمايدۇ، ئاللاھ تائالا ئۆزىنىڭ چەكسىز ئادالىتى بىلەن ھەربىر جان ئىگىسىگە تېگىشلىك مۇكاپات بېرىدۇ. ھېچكىمگە ئۇۋال قىلىنمايدۇ.

④ بۇ ئايەتتە ئاللاھ تائالانىڭ چەكسىز قۇدرىتى بايان قىلىندى، ئاللاھ پادىشاھنى گاداي قىلىدۇ، گاداينى پادىشاھ قىلىدۇ، ئۇ پۈتۈن كۈچ - قۇدرەتنىڭ ئىگىسىدۇر. " الْخَيْر بِيَدِكَ "نىڭ ئورنىغا ﴿ بِيَدِكَ الۡخَيۡرُ ﴾ ﴿ سېنىڭ قولۇڭدىدۇر ياخشىلىق ﴾ دەپ خەۋەرنىڭ ئىگىدىن بۇرۇن كەلگەنلىكى خاسلىقنى بىلدۈرىدۇ. يەنى بارلىق ياخشىلىق پەقەت سېنىڭ قولۇڭدا، سەندىن باشقا ھېچكىم ياخشىلىق ئاتا قىلغۇچى ئەمەس، دېگەن بولىدۇ. گەرچە «يامانلىق»نى ياراتقۇچىمۇ ئاللاھ تائالا بولسىمۇ، بۇ يەردە پەقەت ياخشىلىقلا تىلغا ئېلىندى، چۈنكى ياخشىلىق ئاللاھ تائالانىڭ خاس پەزلى – مەرھەمىتىدۇر. ئۇنىڭ ئەكسىچە، يامانلىق ئىنسانغا يېتىدىغان ئۆز ئەمىلىنىڭ نەتىجىسى ۋە بەدىلىدۇر. ياكى يامانلىقمۇ قازا ۋە قەدەرنىڭ بىر قىسمى بولۇپ، ياخشىلىقمۇ ئۇنىڭ جۈملىسىدىندۇر. شۇڭا " فَأَفْعَالُهُ كُلُّهَا خَيْرٌ " ئاللاھ تائالانىڭ ھەممە ئىشلىرى ياخشىلىقتۇر. (فەتھۇلقەدىر)

تُولِجُ ٱلَّيۡلَ فِي ٱلنَّهَارِ وَتُولِجُ ٱلنَّهَارَ فِي ٱلَّيۡلِۖ وَتُخۡرِجُ ٱلۡحَيَّ مِنَ ٱلۡمَيِّتِ وَتُخۡرِجُ ٱلۡمَيِّتَ مِنَ ٱلۡحَيِّۖ وَتَرۡزُقُ مَن تَشَآءُ بِغَيۡرِ حِسَابٖ ٢٧

كېچىنى كۈندۈزگە كىرگۈزىسەن، كۈندۈزنى كېچىگە كىرگۈزىسەن (شۇنىڭ بىلەن كېچە ـ كۈندۈزنىڭ ئۇزۇن ـ قىسقا بولۇشى پەسىللەر بويىچە نۆۋەتلىشىپ تۇرىدۇ) ①. جانلىقنى جانسىزدىن چىقىرىسەن، جانسىزنى جانلىقتىن چىقىرىسەن②. ئۆزۈڭ خالىغان كىشىگە ھېسابسىز رىزىق بېرىسەن [27].»

① «كېچىنى كۈندۈزگە كىرگۈزۈش، كۈندۈزنى كېچىگە كىرگۈزۈش» دېگەندە پەسىللەرنىڭ ئۆزگىرىشى كۆزدە تۇتۇلىدۇ. بىر پەسىلدە كېچە ئۇزۇن بولسا، يەنە بىر پەسىلدە ئۇنىڭ ئەكسىچە كۈندۈز ئۇزۇن، كېچە قىسقا بولۇپ قالىدۇ. بەزىدە كۈندۈزنىڭ بىر قىسمىنى كېچىگە، يەنە بەزىدە كېچىنىڭ بىر قىسمىنى كۈندۈزگە قوشۇلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن كېچە ۋە كۈندۈز ئۇزۇن ۋە قىسقا بولۇپ قالىدۇ.

② يەنى جانسىزنى (يەنى جانسىز بولغان ئابىمەنىنى) باشتا جانلىقتىن (يەنى جانلىق بولغان ئىنساندىن، ھايۋاندىن) چىقىرىسەن، ئاندىن جانلىقنى (يەنى تىرىك بولغان ئىنساننى، ھايۋاننى) ئاشۇ جانسىزدىن (يەنى جانسىز بولغان ئابىمەنىدىن) چىقىرىسەن. شۇنىڭدەك جانسىز تۇخۇمدىن باشتا توخۇنى، ئاندىن جانلىق توخۇدىن جانسىز تۇخۇمنى چىقىرىسەن. يەنە بىر مەنىسى، مۇئمىننى كاپىردىن، كاپىرنى مۇئمىندىن چىقىرىسەن يەنى يارىتىسەن. ھەدىستە مۇئاز رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا ئۆز زىممىسىدىكى قەرز ھەققىدە شىكايەت قىلغاندا، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام: «سەن بۇ ئايەتنى ئوقۇغىن، ئاندىن بۇ دۇئانى) ئى دۇنيا ۋە ئاخىرەتتە رەھىم - شەپقەت قىلغۇچى ئاللاھ، خالىغان كىشىگە بېرىسەن، خالىغان كىشىگە بەرمەيسەن، ماڭا باشقىلارنىڭ رەھمىتىگە موھتاج بولمىغۇدەك دەرىجىدە رەھىم قىلغىن، ئى ئاللاھ، مېنى نامراتلىقتىن قۇتۇلدۇرغىن، قەرزدىن خالاس قىلغىن) ئوقۇغىن» دېگەن. يەنە بىر رىۋايەتتە: «بۇ دۇئانى ئوقۇساڭ ئۇھۇد تېغىدەك قەرزىڭ بولسىمۇ، ئاللاھ تائالا ئۇنى تۆلەشكە ساڭا ياردەم قىلىدۇ» دېيىلگەن. )مەجمەئۇززەۋائىد 10 – توم، 186 – بەت، رىۋايەت قىلغۇچىلىرى ئىشەنچىلىكتۇر(

لَّا يَتَّخِذِ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ ٱلۡكَٰفِرِينَ أَوۡلِيَآءَ مِن دُونِ ٱلۡمُؤۡمِنِينَۖ وَمَن يَفۡعَلۡ ذَٰلِكَ فَلَيۡسَ مِنَ ٱللَّهِ فِي شَيۡءٍ إِلَّآ أَن تَتَّقُواْ مِنۡهُمۡ تُقَىٰةٗۗ وَيُحَذِّرُكُمُ ٱللَّهُ نَفۡسَهُۥۗ وَإِلَى ٱللَّهِ ٱلۡمَصِيرُ ٢٨ قُلۡ إِن تُخۡفُواْ مَا فِي صُدُورِكُمۡ أَوۡ تُبۡدُوهُ يَعۡلَمۡهُ ٱللَّهُۗ وَيَعۡلَمُ مَا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلۡأَرۡضِۗ وَٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ شَيۡءٖ قَدِيرٞ ٢٩ يَوۡمَ تَجِدُ كُلُّ نَفۡسٖ مَّا عَمِلَتۡ مِنۡ خَيۡرٖ مُّحۡضَرٗا وَمَا عَمِلَتۡ مِن سُوٓءٖ تَوَدُّ لَوۡ أَنَّ بَيۡنَهَا وَبَيۡنَهُۥٓ أَمَدَۢا بَعِيدٗاۗ وَيُحَذِّرُكُمُ ٱللَّهُ نَفۡسَهُۥۗ وَٱللَّهُ رَءُوفُۢ بِٱلۡعِبَادِ ٣٠

مۇئمىنلەر مۇئمىنلەرنى قويۇپ كاپىرلارنى دوست تۇتمىسۇن①، كىمكى شۇنداق قىلىدىكەن، ئۇ ئاللاھنىڭ ھېچبىر ھىمايىسىگە ئېرىشەلمەيدۇ. پەقەت (دوستتەك كۆرۈنۈپ) ئۇلاردىن (كېلىدىغان يامانلىقتىن) ساقلىنىشىڭلار بۇنىڭدىن مۇستەسنا②. ئاللاھ سىلەرنى ئۆزىنىڭ ئازابىدىن قورقۇتىدۇ، (ئاخىر) قايتىدىغان جاي ئاللاھنىڭ دەرگاھىدۇر [28]. ئېيتقىنكى، «دىلىڭلاردىكىنى مەيلى يوشۇرۇڭلار، مەيلى ئاشكارىلاڭلار، ئاللاھ ئۇنى بىلىپ تۇرىدۇ. ئاللاھ ئاسمانلاردىكى ۋە زېمىندىكى نەرسىلەرنىڭ ھەممىسىنى بىلىپ تۇرىدۇ. ئاللاھ ھەر نەرسىگە قادىردۇر [29].» ھەر ئىنسان قىلغان ياخشى ئىشلىرىنى، يامان ئىشلىرىنى ئۆزىنىڭ ئالدىدا كۆرىدىغان (قىيامەت) كۈنىدە، (ئىنسان يامان ئىشلىرىنى كۆرمەسلىك ئۈچۈن) ئۆزى بىلەن يامان ئىشلىرىنىڭ ئارىسىدا (مەشرىق بىلەن مەغرىبنىڭ ئارىسىدەك) ئۇزۇن بىر مۇساپە بولۇشىنى ئارزۇ قىلىدۇ. ئاللاھ سىلەرنى ئۆزىنىڭ ئازابىدىن قورقۇتىدۇ. ئاللاھ بەندىلىرىگە ناھايىتى مېھرىباندۇر [30].

① ﴿ اَوۡلِيَآءَ ﴾ دېگەن سۆز " وَلِيٌّ "نىڭ كۆپلۈك شەكلى بولۇپ، مەنىسى چىن دىلدىن ياخشى كۆرىدىغان يېقىن دوست دېمەكتۇر. مەسىلەن: ئاللاھ تائالا ئۆزىنى مۇئمىنلەرنىڭ ۋەلىسى، ئىگىسى دەپ ئاتىدى. ﴿ اَللّٰهُ وَلِىُّ الَّذِيۡنَ اٰمَنُوۡا ﴾ ﴿ ئاللاھ مۇئمىنلەرنىڭ ئىگىسىدۇر ﴾. )سۈرە بەقەرە 257‏ - ئايەت(. دېمەك مۇئمىنلەر ئۆزئارا بىر - بىرىگە ئامراق دوستتۇر. ئاللاھ تائالا بۇ ئايەتتە مۇئمىنلەرنى كاپىرلارنى دوست تۇتۇشتىن قاتتىق چەكلىدى. چۈنكى كاپىرلار ئاللاھنىڭمۇ دۈشمىنى ۋە مۇئمىنلەرنىڭمۇ دۈشمىنىدۇر. شۇنداق ئىكەن، ئۇلارنى دوست تۇتۇش قانداقمۇ جايىز بولسۇن؟ شۇنىڭ ئۈچۈن ئاللاھ تائالا قۇرئان كەرىمدە بىر نەچچە ئايەتتە كاپىرلارنى دوست تۇتۇش ۋە يېقىن مۇناسىۋەت ئورنىتىشتىن ئاگاھلاندۇرغان. ئەمما مەنپەئەت ۋە زۆرۈرىيەت بويىچە ئۇلار بىلەن كېلىشىم تۈزۈشكە ۋە سودا ئالاقىسى قىلىشقا بولىدۇ، ئەگەر ئۇ مۇسۇلمانلارغا دۈشمەنلىك قىلمايدىغان كاپىر بولسا، ئۇلارغا چىرايلىق مۇئامىلە قىلىش ۋە مۇرەسسە - مادارا قىلىش جايىزدۇر. )سۈرە مۇمتەھىنەنىڭ تەپسىرىگە قارالسۇن( چۈنكى بۇ مۇئامىلىلەر دوست تۇتۇشقا )ياخشى كۆرۈشكە( كىرمەيدۇ.

② بۇ رۇخسەت كاپىر ھۆكۈمەتنىڭ ئاستىدا ياشايدىغان مۇئمىنلەر ئۈچۈندۇر. ئۇلار بەزى دۆلەتلەردە ياكى بەزى ۋاقىتلاردا دوستلۇق ئىزھار قىلماستىن كاپىرلارنىڭ زىيانكەشلىكىدىن ساقلىنىش مۇمكىن بولمىسا، چىن قەلبىدىن ئەمەس، بەلكى تاشقى كۆرۈنۈشىدە تىلى بىلەن دوستلۇق ئىزھار قىلىپ (ئۇلارنى ياخشى كۆرگەندەك قىياپەتتە تۇرۇپ) ئۇلارنىڭ يامانلىقىدىن ساقلانسا بولىدۇ.

قُلۡ إِن كُنتُمۡ تُحِبُّونَ ٱللَّهَ فَٱتَّبِعُونِي يُحۡبِبۡكُمُ ٱللَّهُ وَيَغۡفِرۡ لَكُمۡ ذُنُوبَكُمۡۚ وَٱللَّهُ غَفُورٞ رَّحِيمٞ ٣١ قُلۡ أَطِيعُواْ ٱللَّهَ وَٱلرَّسُولَۖ فَإِن تَوَلَّوۡاْ فَإِنَّ ٱللَّهَ لَا يُحِبُّ ٱلۡكَٰفِرِينَ ٣٢ ۞ إِنَّ ٱللَّهَ ٱصۡطَفَىٰٓ ءَادَمَ وَنُوحٗا وَءَالَ إِبۡرَٰهِيمَ وَءَالَ عِمۡرَٰنَ عَلَى ٱلۡعَٰلَمِينَ ٣٣

(ئى پەيغەمبەر!) ئېيتقىنكى، «ئەگەر سىلەر ئاللاھنى ياخشى كۆرىدىغان بولساڭلار، ماڭا ئەگىشىڭلار①. (ئەگەر شۇنداق قىلساڭلار) ئاللاھ سىلەرنى ياخشى كۆرىدۇ، (ئۆتكەنكى) گۇناھىڭلارنى مەغپىرەت قىلىدۇ②. ئاللاھ ناھايىتى مەغپىرەت قىلغۇچىدۇر، ناھايىتى مېھرىباندۇر. [31]» ئېيتقىنكى، «ئاللاھقا ۋە رەسۇلغا ئىتائەت قىلىڭلار». ئەگەر ئۇلار (ئىتائەت قىلىشتىن) يۈز ئۆرۈسە، (ئۇلارنى شۇنى بىلسۇنكى) ئاللاھ كاپىرلارنى (يەنى ئاللاھنىڭ ئايەتلىرىنى ئىنكار قىلغانلارنى) قەتئىي ياخشى كۆرمەيدۇ③ [32]. شەكسىزكى، ئاللاھ ئادەمنى، نۇھنى، ئىبراھىم ئەۋلادىنى، ئىمران④ ئەۋلادىنى (شۇ زاماندىكى) جاھان ئەھلىدىن ئارتۇق قىلىپ (پەيغەمبەرلىككە) تاللىدى [33].

① يەھۇدىي ۋە ناسارالار: بىز ئاللاھنى ياخشى كۆرىمىز، ئاللاھ بىزنى ياخشى كۆرىدۇ، دەپ دەۋا قىلاتتى. خۇسۇسەن ناسارالار (يەنى خرىستىئانلار) ئىيسا ئەلەيھىسسالام بىلەن ئۇنىڭ ئانىسىنى ياخشى كۆردۇق دەپ، شۇ دەرىجىدە چەكتىن ئاشۇرۇۋەتكەن ئىدىكى، ھەتتا ئۇلارنى ئىلاھلىق دەرىجىسىگە كۆتۈرىۋەتتى. ئۇلار ئۆزلىرىچە بىز مۇشۇنداق قىلىش ئارقىلىق ئاللاھقا يېقىن بولىمىز ۋە ئۇنىڭ رىزالىقىغا ئېرىشىمىز، دەيتتى. ئاللاھ تائالا بۇ ئايەتتە ئۇلارنىڭ بۇنداق قۇرۇق دەۋا ۋە ئۆزلىرى ئويدۇرۇپ چىققان ئۇسۇللار بىلەن ئۆزىنىڭ ياخشى كۆرىشىگە ۋە رىزالىقىغا ئېرىشەلمەيدىغانلىنى، ئۇنىڭ بىردىنبىر يولى ئاخىرقى پەيغەمبىرىگە ئىمان كەلتۈرۈش ۋە ئۇنىڭغا ئەگىشىش ئىكەنلىكىنى بايان قىلدى. بۇ ئايەت ئاللاھنى ياخشى كۆرىمىز دەپ دەۋا قىلىدىغانلارنىڭ ھەممىسىگە بىر مىزان ۋە ئۆلچەم بەلگىلەپ بەردى. ئاللاھنى ياخشى كۆرۈشنى دەۋا قىلغان ھەم ئۇنىڭ ياخشى كۆرىشىگە ئېرىشمەكچى بولغان ئادەم مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامغا ئەگىشىش ئارقىلىقلا مەقسىتىگە يېتەلەيدۇ ۋە قىلغان دەۋاسىدا راستچىل بولغان بولىدۇ. ئۇنداق بولمىسا، دەۋاسىدا يالغانچى بولغان بولىدۇ ھەم مەقسىتىگە يېتەلمەيدۇ. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇنداق دېگەن: «كىمكى بىز بۇيرىمىغان (يەنى بىز كۆرسەتكەنگە ئوخشىمايدىغان) ئىشنى قىلسا، رەت قىلىنىدۇ.» )سەھىھ مۇسلىم، 1718 - ھەدىس(

② يەنى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامغا ئەگىشىش بىلەن سىلەرنىڭ گۇناھىڭلار كەچۈرۈم قىلىنىپلا قالماستىن بەلكى سىلەر ئاللاھ ياخشى كۆرىدىغان بەندىلەر قاتارىدىن ئورۇن ئالىسىلەر. بىر ئىنساننىڭ ئاللاھنىڭ دەرگاھىدىكى سۆيۈملۈك بەندىلەر ماقامىغا كۆتۈرۈلۈشى ھەقىقەتەن چوڭ شەرەپتۇر.

③ بۇ ئايەتتە ئاللاھ تائالاغا ئىتائەت قىلىش بىلەن بىرگە رەسۇلۇللاھ سەللەللاھۇ ئەلەيھى ۋە سەللەمگىمۇ ئىتائەت قىلىش قايتا تەكىتلىنىپ، ئەمدى پەقەت مۇھەممەد رەسۇلۇللاھقا ئىتائەت قىلىش بىلەنلا نىجات تاپقىلى بولىدىغانلىقى، ئۇنىڭغا بويسۇنماسلىق كۇفرىلىق بولۇپ، ئاللاھ تائالانىڭ ئۇنداق كاپىرلارنى ياخشى كۆرمەيدىغانلىقى بىلدۈرۈلدى، گەرچە ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ ئاللاھنى ياخشى كۆرىدىغانلىقىنى ھەر قانچە دەۋا قىلسىمۇ. بۇ ئايەتتە ھەدىسنىڭ دەلىل - پاكىت بولىدىغانلىقىنى ئىنكار قىلىدىغان ۋە مۇھەممەد رەسۇلۇللاھقا ئەگىشىشگە ئۇنىمايدىغانلار ئۈچۈن قاتتىق ئاگاھلاندۇرۇش بار. چۈنكى بۇ ئىككى تۈرلۈك كىشىلەر ئۆز پەرەزلىرى بويىچە مەزكۇر ئايەتتە كۇفرى دەپ ئىپادىلەنگەن قىلمىشنى تاللىۋالغانلاردۇر. ئاللاھ بىزنى ئۇنىڭدىن ساقلىسۇن.

④ تارىختا پەيغەمبەرلەر جەمەتلىرى ئىچىدە ئىمران ئىسىملىك ئىككى كىشى ئۆتكەن: ئۇلارنىڭ بىرى مۇسا ۋە ھارۇن ئەلەيھىسسالاملارنىڭ ئاتىسى، يەنە بىرى ئىيسا ئەلەيھىسسالامنىڭ ئانىسى ھەزرىتى مەريەمنىڭ ئاتىسىدۇر. بۇ ئايەتتىكى ئىمران كۆپىنچە مۇپەسسىرلەرنىڭ قارىشىچە ئىككىنچى ئىمراننى كۆرسىتىدۇ. ھەزرىتى مەريەم ۋە ئوغلى ئىيسا ئەلەيھىسسالام سەۋەبىدىن بۇ ئائىلە ئۆز ۋاقتىدا يۇقىرى مەرتىۋە ۋە زور شان - شەرەپكە نائىل بولغان ئىدى. مۇپەسسىرلەر ھەزرىتى مەريەمنىڭ ئانىسىنىڭ نامىنى فاقۇزنىڭ قىزى ھۈننەھ دەپ قەيت قىلغان. )تەپسىر قۇرتۇبى ۋە تەپسىر ئىبنى كەسىر( بۇ ئايەتتە ئاللاھ تائالا ئىمران ئائىلىسىدىن باشقا يەنە ئۆز ۋاقتىدا جاھان ئەھلىدىن ئارتۇق قىلغان ئۈچ ئائىلىنى تىلغا ئالدى. ئۇلارنىڭ بىرىنچىسى، ھەزرىتى ئادەم ئەلەيھىسسالام بولۇپ، ئاللاھ تائالا ئۇنى ئۆز قۇدرەت قولى بىلەن ياراتتى. ئۇنىڭغا ئۆزىنىڭ روھىدىن پۈۋلىدى، پەرىشتىلەرنى ئۇنىڭغا سەجدە قىلدۇردى ۋە ئۇنىڭغا بارلىق شەيئىلەرنىڭ ناملىرىنى بىلدۈردى. ئۇنى جەننەتكە كىرگۈزدى، ئاندىن ئۇنى جەننەتتىن زېمىنغا چۈشۈردى. بۇنداق قىلىشتا ئاللاھ تائالا ئۆزى بىلىدىغان نۇرغۇن ھېكمەتلەر بار ئىدى.

ئىككىنچىسى، نۇھ ئەلەيھىسسالام بولۇپ، ئاللاھ تائالا ئۇنى شۇنداق بىر دەۋردە پەيغەمبەر قىلىپ ئەۋەتكەن ئىدىكى، ئۇ زاماندا كىشىلەر ئاللاھ تائالانى قويۇپ، بۇتلارنى مەبۇد قىلىۋالغان ئىدى. ئاللاھ تائالا ئۇنىڭغا ئۇزۇن ئۆمۈر ئاتا قىلدى، ئۇ قەۋمىنى بىر ئاللاھقا ئىبادەت قىلىشقا 950 يىل دەۋەت قىلدى، لېكىن ئۇنىڭغا ئازغىنە كىشىلەردىن باشقىلار ئىمان ئېيتمىدى، ئاخىرى ئۇ قەۋمىگە قارىتا بەتدۇئا قىلدى. شۇنىڭ بىلەن ئاللاھ تائالا مۇئمىنلەردىن باشقا، بارلىق كىشىلەرنى تۇپاندا غەرق قىلدى.

ئۈچىنچىسى، ئىبراھىم ئەلەيھىسسالام بولۇپ، ئاللاھ تائالا ئۇنىڭ ئائىلە تاۋابىئاتلىرىنى پەزىلەتتە ئارتۇق قىلدى. ئۇلاردىن پەيغەمبەرلەر ۋە سۇلتانلار سۇلالىسى بارلىققا كەلدى. كۆپ ساندىكى پەيغەمبەرلەر ئۇنىڭ نەسلىدىن بولدى. ھەتتا ئىنسانلارنىڭ سەردارى، ئاخىرقى پەيغەمبەر مۇھەممەد ئەلەيھىسسالاممۇ ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنىڭ ئوغلى ئىسمائىل ئەلەيھىسسالامنىڭ نەسلىدىن دۇنياغا كەلدى.

ذُرِّيَّةَۢ بَعۡضُهَا مِنۢ بَعۡضٖۗ وَٱللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ ٣٤ إِذۡ قَالَتِ ٱمۡرَأَتُ عِمۡرَٰنَ رَبِّ إِنِّي نَذَرۡتُ لَكَ مَا فِي بَطۡنِي مُحَرَّرٗا فَتَقَبَّلۡ مِنِّيٓۖ إِنَّكَ أَنتَ ٱلسَّمِيعُ ٱلۡعَلِيمُ ٣٥ فَلَمَّا وَضَعَتۡهَا قَالَتۡ رَبِّ إِنِّي وَضَعۡتُهَآ أُنثَىٰ وَٱللَّهُ أَعۡلَمُ بِمَا وَضَعَتۡ وَلَيۡسَ ٱلذَّكَرُ كَٱلۡأُنثَىٰۖ وَإِنِّي سَمَّيۡتُهَا مَرۡيَمَ وَإِنِّيٓ أُعِيذُهَا بِكَ وَذُرِّيَّتَهَا مِنَ ٱلشَّيۡطَٰنِ ٱلرَّجِيمِ ٣٦

ئۇ ئەۋلادلار بىر ـ بىرى بىلەن قانداشتۇر (يەنى بىر – بىرىنىڭ نەسلىدىندۇر)①، ئاللاھ (بەندىلەرنىڭ سۆزلىرىنى) ئاڭلاپ تۇرغۇچىدۇر، (بەندىلەرنىڭ نىيەتلىرىنى) بىلىپ تۇرغۇچىدۇر [34]. ئۆز ۋاقتىدا ئىمراننىڭ ئايالى: «ئى پەرۋەردىگارىم! مەن قورسىقىمدىكى پەرزەنتىمنى ساڭا خالىس قىلىپ ئاتىدىم②، (بۇ نەزرەمنى) مەندىن قوبۇل قىلغىن. سەن ھەقىقەتەن (دۇئايىمنى) ئاڭلاپ تۇرغۇچىسەن، (نىيىتىمنى) بىلىپ تۇرغۇچىسەن» دېگەن ئىدى [35]. ئۇ قىز تۇغقان ۋاقتىدا: «ئى پەرۋەردىگارىم! مەن قىز تۇغۇپ قالدىم③، − ئۇنىڭ نېمە تۇغقانلىقىنى ئاللاھ ئوبدان بىلىدۇ − (مەن تەلەپ قىلغان) ئوغۇل قىزغا ئوخشاش ئەمەس (چۈنكى ئوغۇل كۈچلۈكتۇر)، مەن ئۇنىڭغا مەريەم دەپ ئات قويدۇم④، مەن ھەقىقەتەن ئۇنىڭ ئۈچۈن، ئۇنىڭ ئەۋلادلىرى ئۈچۈن ساڭا سېغىنىپ، قوغلاندى شەيتاننىڭ يامانلىقىدىن پاناھ تىلەيمەن»⑤ [36].

① يەنە بىر مەنىسى، ئەنە شۇ پەيغەمبەرلەرنىڭ ئەۋلادلىرى دىندا بىر - بىرىگە ياردەمچى ۋە ھەمكارلاشقۇچىلاردۇر.

② ﴿ مُحَرَّرًا ﴾ ئۇنى )دۇنيا ئىشلىرىدىن تامامەن خالاس ۋە ئازات قىلىپ( ئىبادەتخانىنىڭ خىزمىتىگە ئاتىدىم. يەنى ۋەخپە قىلدىم، دېمەكتۇر.

③ بۇ جۈملىدە ھەسرەتمۇ ۋە ئۆزرىمۇ ئىزھار قىلىنغان. كۈتكەن ئۈمىدىمنىڭ ئەكسىچە قىز تۇغۇپ قالدىم، دەپ ھەسرەتنى ئىزھار قىلغان بولسا؛ رەببىم! سېنىڭ رىزالىقىڭغا ئېرىشىش ئۈچۈن بىر خىزمەتكارنى ۋەخپە قىلماقچى ئىدىم، بۇ خىزمەتنى ئەر كىشى ئەڭ ياخشى رەۋىشتە قىلالايتتى، ئەمدى قەلبىمدىكىنى ئۆزۈڭ بىلگۈچىدۇرسەن، دەپ ئۆزرە بايان قىلدى. (فەتھۇلقەدىر)

④ ھاپىز ئىبنى كەسىر ئۆز تەپسىرىدە بۇ ئايەت ۋە باشقا ھەدىسلەرنى دەلىل كەلتۈرۈپ، بالىنىڭ ئىسمىنى تۇغۇلغان كۈنى قويۇش لازىم دەپ يازغان ھەمدە يەتتىنچى كۈنى ئىسىم قويۇش ھەققىدىكى ھەدىسنى زەئىپ دەپ قارىغان. لېكىن ھاپىز ئىبنۇلقەييىم بۇ ھەقتىكى ھەدىسلەر ئۈستىدە تەتقىقات ئېلىپ بېرىپ، بىرىنچى، ئۈچىنچى ياكى يەتتىنچى كۈنى قويسىمۇ دۇرۇس بولىدىغانلىقىنى يازغان. بۇ مەسىلىدە كەڭچىلىك بار. )تۇھفەتۇلمەۋلۇد 110 - بەت(

⑤ ئاللاھ ئۇنىڭ دۇئاسىنى ئىجابەت قىلدى. بۇ ھەقتە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇنداق دېگەن: «ھەرقانداق بالىنى تۇغۇلغان ۋاقتىدا شەيتان نوقۇيدۇ (چىمدىيدۇ). شۇ سەۋەبتىن يىغلايدۇ، لېكىن ئاللاھ تائالا مەريەم ۋە ئۇنىڭ ئوغلىنى (يەنى ئىيسانى) شەيتاننىڭ نۇقۇشىدىن ساقلىغان.» )سەھىھۇل بۇخارى، 4548 - ھەدىس، سەھىھ مۇسلىم، 2366 - ھەدىس(

فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِقَبُولٍ حَسَنٖ وَأَنۢبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنٗا وَكَفَّلَهَا زَكَرِيَّاۖ كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيۡهَا زَكَرِيَّا ٱلۡمِحۡرَابَ وَجَدَ عِندَهَا رِزۡقٗاۖ قَالَ يَٰمَرۡيَمُ أَنَّىٰ لَكِ هَٰذَاۖ قَالَتۡ هُوَ مِنۡ عِندِ ٱللَّهِۖ إِنَّ ٱللَّهَ يَرۡزُقُ مَن يَشَآءُ بِغَيۡرِ حِسَابٍ ٣٧

پەرۋەردىگارى ئۇنى گۈزەل بىر رەۋىشتە قوبۇل قىلدى، ئۇنى ئوبدان ئۆستۈردى، ئۇنى تەربىيەلەشنى زەكەرىيياغا تاپشۇردى (يەنى ئۇنىڭ خىزمىتىنى قىلىشقا زەكەرىييانى قويدى)①. زەكەرىييا ھەر قېتىم (ئۇنىڭ) ئىبادەتگاھىغا كىرسە، ئۇنىڭ يېنىدا بىرەر يېمەكلىك ئۇچرىتاتتى②. ئۇ: «ئى مەريەم! بۇ ساڭا قەيەردىن كەلدى؟» دەيتتى، مەريەم: «ئۇ ئاللاھ تەرىپىدىن كەلدى. شەكسىزكى، ئاللاھ خالىغان ئادەمگە (جاپا ـ مۇشەققەتسىزلا) ھېسابسىز رىزىق بېرىدۇ» دەيتتى [37].

① زەكەرىييا ئەلەيھىسسالام ھەزرىتى مەريەمنىڭ ھاممىسىنىڭ ئېرى ھەم شۇ ۋاقىتتىكى پەيغەمبەر بولغانلىقى ئۈچۈن ھەزرىتى مەريەمگە ئەڭ ياخشى كېپىل بولالايتتى. زەكەرىييا ئەلەيھىسسالام مەريەمنىڭ ماددى ئېھتىياجىنى قامداپ، ئىلمىي ۋە ئەخلاقىي جەھەتتىن ياخشى تەربىيىلىيەلەيتتى.

② ﴿ الۡمِحۡرَابَ ﴾ دېگەندە ھەزرىتى مەريەم تۇرىدىغان ھۇجرا )ئىبادەتگاھ( كۆزدە تۇتۇلىدۇ. ﴿ رِزۡق ﴾ )يېمەكلىك( دېگەندە مېۋە - چېۋە كۆزدە تۇتۇلىدۇ. بۇ مېۋىلەر، بىرىنچىدىن، پەسىلسىز ئىدى، ئۇنىڭ ئىبادەتگاھىدا قىش پەسلىدە ياز پەسلىنىڭ مېۋىلىرى، ياز پەسلىدە قىش پەسلىنىڭ مېۋىلىرى تېپىلاتتى. ئىككىنچىدىن، ئۇنىڭغا زەكەرىييا ئەلەيھىسسالامدىن باشقا نەرسە - كېرەك ئەكىرىپ بېرىدىغان ھېچكىم يوق ئىدى. شۇڭا زەكەرىييا ئەلەيھىسسالام ئۇنىڭ ئىبادەتگاھىدا شۇنداق مېۋىلەرنى كۆرگەندە ھەيران بولغان ھالدا: «ئى مەريەم! بۇ ساڭا قەيەردىن كەلدى؟» دەيتتى، مەريەم: «بۇ ئاللاھ تەرىپىدىن كەلدى» دەپ جاۋاب بېرەتتى. بۇ گويا ھەزرىتى مەريەمنىڭ كارامىتى ئىدى. ئادەتتىن تاشقىرى يۈز بېرىدىغان ئىشلار مۆجىزە ۋە كارامەت دەپ ئاتىلىدۇ. بۇ ئىش پەيغەمبەرنىڭ قولى بىلەن يۈز بەرسە مۆجىزە، باشقا ھەر قانداق بىر ئەۋلىيانىڭ قولى بىلەن يۈز بەرسە كارامەت دەپ ئاتىلىدۇ. ھەر ئىككىسى بەرھەقتۇر، چۈنكى ھەر ئىككى ئىش ئاللاھنىڭ ئەمرى ۋە ئىرادىسى بىلەنلا ۋۇجۇتقا چىقىدۇ. پەيغەمبەر ياكى ئەۋلىيا ئۆزى خالىغان ۋاقىتتا مۆجىزە ياكى كارامەت كۆرسىتەلمەيدۇ. شۇڭا بۇ مۆجىزە ۋە كارامەت ئۇ كىشىلەرنىڭ ئاللاھنىڭ دەرگاھىدا يۇقىرى مەرتىۋىلىك ئىكەنلىكىگە دەلىل بولسىمۇ، لېكىن ئۇلارنىڭ كائىنات ئىشلىرىنى باشقۇرۇش سالاھىيىتى بار دېگەننى بىلدۈرمەيدۇ. بىر قىسىم بىدئەتچىلەر ئەۋلىيالارنىڭ كارامەتلىرىنى دەستەك قىلىپ تۇرۇپ، ئۇلارنى مۇشكۇللەرنى ئاسان قىلغۇچى قىلىپ كۆرسىتىدۇ. شۇ ئارقىلىق ئاۋامنى شېرىك ئەقىدىلەرگە مۇبتىلا قىلىدۇ. بۇ ھەقتىكى تەپسىلات مۆجىزىلەر ھەققىدە توختالغاندا بايان قىلىنىدۇ.

هُنَالِكَ دَعَا زَكَرِيَّا رَبَّهُۥۖ قَالَ رَبِّ هَبۡ لِي مِن لَّدُنكَ ذُرِّيَّةٗ طَيِّبَةًۖ إِنَّكَ سَمِيعُ ٱلدُّعَآءِ  ٣٨     فَنَادَتۡهُ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ وَهُوَ قَآئِمٞ يُصَلِّي فِي ٱلۡمِحۡرَابِ أَنَّ ٱللَّهَ يُبَشِّرُكَ بِيَحۡيَىٰ مُصَدِّقَۢا بِكَلِمَةٖ مِّنَ ٱللَّهِ وَسَيِّدٗا وَحَصُورٗا وَنَبِيّٗا مِّنَ ٱلصَّٰلِحِينَ ٣٩ قَالَ رَبِّ أَنَّىٰ يَكُونُ لِي غُلَٰمٞ وَقَدۡ بَلَغَنِيَ ٱلۡكِبَرُ وَٱمۡرَأَتِي عَاقِرٞۖ قَالَ كَذَٰلِكَ ٱللَّهُ يَفۡعَلُ مَا يَشَآءُ ٤٠ قَالَ رَبِّ ٱجۡعَل لِّيٓ ءَايَةٗۖ قَالَ ءَايَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ ٱلنَّاسَ ثَلَٰثَةَ أَيَّامٍ إِلَّا رَمۡزٗاۗ وَٱذۡكُر رَّبَّكَ كَثِيرٗا وَسَبِّحۡ بِٱلۡعَشِيِّ وَٱلۡإِبۡكَٰرِ ٤١

شۇ ۋاقىتتا (يەنى مەريەمگە بېرىلگەن كارامەتنى كۆرگەن چاغدا) زەكەرىييا پەرۋەردىگارىغا دۇئا قىلىپ: «ئى پەرۋەردىگارىم! ماڭا ئۆز دەرگاھىڭدىن بىر ياخشى بىر پەرزەنت ئاتا قىلغىن. سەن ھەقىقەتەن دۇئانى ئىشىتكۈچىسەن» دېدى① [38]. ئۇ ئىبادەتگاھىدا ناماز ئوقۇپ تۇرۇۋاتقاندا پەرىشتىلەر ئۇنىڭغا: «ئاللاھ ھەقىقەتەن ساڭا ئاللاھنىڭ (‹بول!› دېگەن) كەلىمىسى (ئارقىلىق تۆرەلگەن ئىيسانىڭ پەيغەمبەرلىكى)نى تەستىقلىغۇچى، پېشۋا، ناھايىتى پەرھىزكار ۋە ياخشىلاردىن بولىدىغان يەھيا ئىسىملىك بىر پەيغەمبەر بىلەن خۇش خەۋەر بېرىدۇ②» دەپ نىدا قىلدى [39]. ئۇ: «ئى پەرۋەردىگارىم! مەن قېرىپ قالغان تۇرسام، ئايالىم تۇغماس تۇرسا، قانداقمۇ مېنىڭ ئوغلۇم بولسۇن؟» دېدى. (پەرىشتىلەر): «ئاللاھ شۇنىڭدەك (ئادەتتىن تاشقىرى ئىشلاردىن) خالىغىنىنى قىلىدۇ (يەنى قۇدرىتى ئىلاھىيە ھېچ نەرسىدىن ئاجىز ئەمەس)» دېدى [40]. ئۇ: «ئى پەرۋەردىگارىم! ماڭا (ئايالىمنىڭ ھامىلىدار بولغانلىقىغا) بىر بەلگە ئاتا قىلغىن» دېدى. ئاللاھ: «ساڭا بېرىلىدىغان بەلگە شۇكى، سەن ئۈچ كۈنگىچە كىشىلەرگە گەپ قىلالمايسەن (يەنى زىكىر - تەسبىھ ئېيتىشتىن باشقا سۆزگە تىلىڭ كەلمەيدۇ). پەقەت ئىشارەتلا قىلىسەن، (نېمىتىمگە شۈكۈر قىلىش يۈزىسىدىن) پەرۋەردىگارىڭنى كۆپ ياد ئەتكىن، ئەتىگەن - كەچتە تەسبىھ ئېيتقىن» دېدى③ [41].

① زەكەرىييا ئەلەيھىسسالام ئاللاھ تائالانىڭ ھەزرىتى مەريەمگە پەسىلسىز مېۋىلەرنى بەرگەنلىكىنى كۆرۈپ (گەرچە چېچى ئاقارغان، ئايالى تۇغماس بولسىمۇ) قەلبىدە، كاشكى ئاللاھ ماڭىمۇ ئەنە شۇنداق پەرزەنت ئاتا قىلغان بولسىچۇ، دېگەندەك ئارزۇدا بولدى ھەمدە ئىختىيارسىز پەرۋەردىگارىغا ئىلتىجا قىلىپ، پەرزەنت تىلىدى. ئاللاھ تائالا ئۇنىڭ تىلىكىنى ئىجابەت شەرىپىگە نائىل قىلدى.

② «ئاللاھنىڭ كەلىمىسىنى تەستىق قىلغۇچى» يەنى يەھيا ئەلەيھىسسالام ئىيسا ئەلەيھىسسالامنى تەستىق قىلغۇچى دېمەكتۇر. ھەر ئىككىسى ھامما ۋە جىيەن قىزنىڭ بالىلىرى ئىدى. ھەر ئىككىسى بىر - بىرىنى قوللىدى. ﴿ سَيِّدًا ﴾نىڭ مەنىسى پېشۋا، سەردار. ﴿ حَصُوۡرًا ﴾نىڭ مەنىسى پەرھىزكار، گۇناھلاردىن پاك. ﴿ حَصُوۡرًا ﴾ " مَحْصُوْرًا " مەنىسىدە. يەنى بىر جايغا سولاپ قويۇلغاندەك گۇناھقا يېقىن يولىمايدىغان دېگەن مەنىدە. ﴿ حَصُوۡرًا ﴾نى بەزىلەر كوسا )ساقالسىز( دېگەن مەنىدە ئالغان، بۇ توغرا ئەمەس. چۈنكى بۇ بىر مەدھىيە جۈملىسىدۇر. بىر ئادەمنىڭ پەزىلىتى زىكىر قىلىنىۋاتقان جۈملىدە ئەيىبلەش سۆزىنىڭ كەلتۈرۈلىشى ئىبارىنىڭ سىياقىغا مۇۋاپىق كەلمەيدۇ.

③ زەكەرىييا ئەلەيھىسسالام ياشىنىپ قالغان چاغدا پۇشتىدىن مۆجىزانە بىر بالا بولىدىغانلىق ھەققىدىكى بېشارەتنى ئاڭلاپ، پەرزەنتكە بولغان ئىشتىياقى تېخىمۇ ئاشتى ۋە ئۇنىڭ نىشانە ۋە ئالامىتىنى سوراشقا باشلىدى. شۇڭا ئاللاھ تائالا ئۇنىڭغا ئۈچ كۈنگىچە كىشىلەرگە گەپ قىلالماسلىقنىڭ بىر بەلگە ئىكەنلىكىنى، شۇ پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ، ئەتىگەن – ئاخشامدا كۆپرەك زىكىر - تەسبىھ ئېيتىشنى ، شۇنداق قىلسا، بېرىلمەكچى بولغان نېمەتكە شۈكۈر ئادا قىلغان بولىدىغانلىقىنى ئۇقتۇردى. بۇ خۇددى ئۇنىڭغا بېرىلگەن بىر دەرس ئىدى. يەنى ئۇنىڭغا: ئاللاھ تائالا تەلىپىڭنى ئىجابەت قىلىپ، ساڭا كۆپ نېمەتلەرنى ئاتا قىلدى، شۇڭا ئۇنىڭغا تېخىمۇ كۆپ شۈكۈر ئېيتقىن، دېيىلدى.

وَإِذۡ قَالَتِ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ يَٰمَرۡيَمُ إِنَّ ٱللَّهَ ٱصۡطَفَىٰكِ وَطَهَّرَكِ وَٱصۡطَفَىٰكِ عَلَىٰ نِسَآءِ ٱلۡعَٰلَمِينَ ٤٢ يَٰمَرۡيَمُ ٱقۡنُتِي لِرَبِّكِ وَٱسۡجُدِي وَٱرۡكَعِي مَعَ ٱلرَّٰكِعِينَ ٤٣ ذَٰلِكَ مِنۡ أَنۢبَآءِ ٱلۡغَيۡبِ نُوحِيهِ إِلَيۡكَۚ وَمَا كُنتَ لَدَيۡهِمۡ إِذۡ يُلۡقُونَ أَقۡلَٰمَهُمۡ أَيُّهُمۡ يَكۡفُلُ مَرۡيَمَ وَمَا كُنتَ لَدَيۡهِمۡ إِذۡ يَخۡتَصِمُونَ ٤٤

پەرىشتىلەر ئېيتتى: «ئى مەريەم! ئاللاھ ھەقىقەتەن سېنى (پۈتۈن ئاياللار ئىچىدىن) تاللىدى، سېنى پاك قىلدى، سېنى پۈتۈن جاھان ئاياللىرىدىن ئارتۇق قىلدى① [42]. ئى مەريەم! پەرۋەردىگارىڭغا ئىتائەت قىلغىن، سەجدە قىلغىن ۋە رۇكۇ قىلغۇچىلار بىلەن بىللە رۇكۇ قىلغىن [43].» (ئى پەيغەمبەر!) بۇ ـ ساڭا ۋەھىي قىلىۋاتقىنىمىز ـ غەيىب خەۋەرلىرىدىندۇر. ئۇلار مەريەمنى تەربىيەلەشنى تالىشىپ (چەك تاشلاش يۈزىسىدىن) قەلەملىرىنى (سۇغا) تاشلىغان چاغدىمۇ ۋە (بۇ ھەقتە) دەتالاش قىلىشقان چاغدىمۇ سەن ئۇلارنىڭ يېنىدا يوق ئىدىڭ② [44].

① يەنى ھەزرىتى مەريەمگە بېرىلگەن بۇ شەرەپ ۋە پەزىلەت ئۇنىڭ ئۆز زامانىدىكى ئاياللارغا نىسبەتەن شۇنداق ئارتۇق ئىدى. چۈنكى سەھىھ ھەدىسلەردە ھەزرىتى مەريەم بىلەن خەدىجە رەزىيەللاھۇ ئەنھامۇ «دۇنيادىكى ئاياللارنىڭ ئەڭ ياخشىسى» دېيىلگەن. بەزى ھەدىسلەردە تۆت ئايال پەيغەمبەرلىكتىن باشقا يۇقىرى دەرىجىگە يەتكەن دەپ قەيت قىلىنغان. ئۇلار: ھەزرىتى مەريەم، فىرئەۋننىڭ ئايالى ئاسىيە، خەدىجە ۋە ئائىشە رەزىيەللاھۇ ئەنھۇننەلەردۇر. (سۈنەنى تىرمىزى 3878 - ھەدىس) ئىمام بۇخارىنىڭ رىۋايىتىدە مۇنداق كەلگەن: «شەكسىزكى، ئائىشەنىڭ باشقا ئاياللاردىن ئارتۇقچىلىقى " ثريد " (شورپىغا چىلانغان نان)نىڭ باشقا تاماقلارغا قارىغاندا ئارتۇق بولغانلىقىغا ئوخشاشتۇر.» (سەھىھۇل بۇخارى، 3411 -، 3769 - ھەدىس) يەنە تىرمىزىنىڭ رىۋايىتىدە، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ قىزى فاتىمە رەزىيەللاھۇ ئەنھامۇ مەزكۇر پەزىلەتلىك ئاياللارنىڭ جۈملىسىدىن سانالغان. (تەپسىر ئىبنى كەسىر) خۇلاسە شۇكى، مەزكۇر ئاياللار ئاللاھ تائالا باشقا ئاياللاردىن پەزىلەتتە ئارتۇق قىلغان ياكى ھەر بىرى ئۆز زامانىدىكى ئاياللاردىن ئارتۇق قىلىنغان ئاياللاردۇر، دېگەن بولىدۇ. ئاللاھ ئەڭ ياخشى بىلگۈچىدۇر.

② بۈگۈنكى كۈندە بىر قىسىم بىدئەتچىلەر پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنى ئۇلۇغلاشتا چەكتىن ئېشىپ، ئۇنى ئاللاھ تائالاغا ئوخشاش غەيىبنى بىلگۈچى ۋە ھەر جايدا ھازىر - نازىر دەپ خاتا ئېتىقاد پەيدا قىلىۋالدى. بۇ ئايەت ھەر ئىككى خىل خاتا ئېتىقادنى ئوچۇق رەت قىلدى. ئەگەر پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام غەيىبنى بىلگۈچى بولسا، ئاللاھ تائالا ئۇنىڭغا ﴿ بۇ ـ ساڭا ۋەھىي قىلىۋاتقىنىمىز ـ غەيىب خەۋەرلىرىدىندۇر ﴾ دېمىگەن بولاتتى. چۈنكى بىر ئىشنى ئالدىن بىلگۈچىگە ئۇنداق دېيىشنىڭ ھاجىتى يوقتۇر. يەنە ئەگەر پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ھەر جايدا ھازىر - نازىر بولغان بولسا، ئاللاھ تائالا ئۇنىڭغا ﴿ (چەك تاشلاش يۈزىسىدىن) قەلەملىرىنى (سۇغا) تاشلىغان چاغدا، سەن ئۇلارنىڭ يېندا يوق ئىدىڭ ﴾ دېمىگەن بولاتتى. چەك تاشلاش نېمە ئۈچۈن زۆرۈر بولۇپ قالدى؟ چۈنكى، ئۇلارنىڭ ھەر بىرى مەريەمنى ئۆز تەربىيىسىگە ئېلىشنى خالايتتى، شۇڭا چەك تاشلاشقا توغرا كەلگەن ئىدى. ﴿ (ئى پەيغەمبەر!) بۇ - ساڭا ۋەھىي قىلىۋاتقىنىمىز - غەيىب خەۋەرلىرىدىندۇر ﴾ دېگەن ئايەت يەنە مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ بەرھەق پەيغەمبەرلىكى ۋە راستچىللىقىغا ئىسپات بولىدۇ .ئۇنىڭ ھەق پەيغەمبەرلىكىدىن يەھۇدىيلار ۋە ناسارالار شەكلىنەتتى. چۈنكى شەرىئەت ۋەھىيسى پەقەت پەيغەمبەرگىلا چۈشىدۇ، باشقىلارغا چۈشمەيدۇ.

إِذۡ قَالَتِ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةُ يَٰمَرۡيَمُ إِنَّ ٱللَّهَ يُبَشِّرُكِ بِكَلِمَةٖ مِّنۡهُ ٱسۡمُهُ ٱلۡمَسِيحُ عِيسَى ٱبۡنُ مَرۡيَمَ وَجِيهٗا فِي ٱلدُّنۡيَا وَٱلۡأٓخِرَةِ وَمِنَ ٱلۡمُقَرَّبِينَ ٤٥ وَيُكَلِّمُ ٱلنَّاسَ فِي ٱلۡمَهۡدِ وَكَهۡلٗا وَمِنَ ٱلصَّٰلِحِينَ ٤٦

ئۆز ۋاقتىدا پەرىشتىلەر مۇنداق دېگەن ئىدى: «ئى مەريەم! ئاللاھ ساڭا ئۆزىنىڭ (‹بول!› دېگەن) كەلىمىسى① (ئارقىلىق تۆرىلىدىغان بىر پەرزەنت) بىلەن خۇش خەۋەر بېرىدۇكى، ئۇنىڭ ئىسمى مەريەم ئوغلى مەسىھ② ئىيسادۇر، ئۇ دۇنيادىمۇ، ئاخىرەتتىمۇ ئابرۇيلۇق ۋە ئاللاھقا يېقىن كىشىلەردىن بولىدۇ [45]. ئۇ بۆشۈكتىمۇ (يەنى بوۋاقلىق چېغىدىمۇ)، ئوتتۇرا ياش بولغاندىمۇ كىشىلەرگە (پەيغەمبەرلەرنىڭ سۆزىنى) سۆزلەيدۇ ۋە (تەقۋادارلىقتا كامىل) ياخشىلاردىن بولىدۇ»③ [46].

① ئىيسا ئەلەيھىسسالام كەلىمە (يەنى ئاللاھنىڭ بىر كەلىمىسى) دەپ ئاتالدى. ئۇنىڭ بۇنداق ئاتىلىشىدىكى سەۋەب ئۇنىڭ ئادەتتىن تاشقىرى تەرىقىدە، ئاتىسىز تۆرىلىشى بىر مۆجىزە بولغانلىقىدىن، ئاللاھنىڭ خاس قۇدرىتى ۋە «بول» دېگەن كەلىمىسىدىن يارىتىلغانلىقىدىن ئىدى.

② ﴿ الۡمَسِيۡحُ ﴾ دېگەن " مَسَحَ "دىن تۈرلىنىپ چىققان سۆز بولۇپ، زېمىندا كۆپ ساياھەت قىلغۇچى ياكى قولى بىلەن سىلاپ قويغۇچى دېگەن مەنىدە كېلىدۇ. چۈنكى، ئىيسا ئەلەيھىسسالام ھەر قانداق كېسەلنى سىلاپ قويسا، ئۇ ئاللاھ تائالانىڭ ئىزنى بىلەن ساقىيىپ كېتەتتى. بۇ ئىككى مەنا ئېتىبارى بىلەن ﴿ الۡمَسِيۡحُ ﴾ دېگەن سۆز " فعيل " ۋەزنىدە، " فاعل " مەنىسىدە كەلگەن بولىدۇ. قىيامەت يېقىن بولغاندا چىقىدىغان دەججالمۇ ﴿ الۡمَسِيۡحُ ﴾ دەپ ئاتىلىدۇ. ئۇنىڭ بۇ ئىسىم بىلەن ئاتىلىشىدا ئىككى سەۋەب بار: بىرىنچىسى، ﴿ الۡمَسِيۡحُ ﴾ دېگەن سۆز " فعيل " ۋەزنىدە، " مفعول " مەنىسىدە يەنى " ممسوح العين " )بىر كۆزى ئويىۋېتىلگەن يەكچەشمە( دېگەن مەنىدە كەلگەنلىكتىن. ئىككىنچىسى، دەججالنىڭ زېمىندا كۆپ ساياھەت قىلغۇچى بولغانلىقىدىن، چۈنكى، ئۇ مەككە ۋە مەدىنىدىن باشقا دۇنيانىڭ ھەممە جايلىرىغا يېتىپ بارىدۇ، (سەھىھۇل بۇخارى ۋە سەھىھ مۇسلىم( بەزى رىۋايەتتە بەيتۇلمۇقەددەسكە بارالمايدۇ. ئۇ دۇنيادا كۆپ جايلارغا بارغانلىقى سەۋەبىدىن " الۡمَسِيۡحُ الدَّجَّال " دەپ ئاتىلىدۇ. بۇ كۆپ ساندىكى مۇپەسسىرلەرنىڭ قەيت قىلغان سۆزىدۇر. بەزى تەتقىقاتچىلارنىڭ قارىشىچە مەسىھ دېگەن يەھۇدىي ۋە ناسارالارنىڭ ئاتالغۇلىرىدا ئاللاھ تەرەپتىن كەلگەن يۇقىرى دەرىجىلىك پەيغەمبەرگە ئىشلىتىلىدىغان سۆزدۇر. يەنى ئۇلارنىڭ بۇ ئاتالغۇسى ﴿ أُولُوا الۡعَزْمِ ﴾ دەپ ئاتىلىدىغان يۇقىرى «مەرتىۋېلىك پەيغەمبەر» دېگەن ئاتالغۇ بىلەن بىر مەنىدە. دەججالنىڭ «مەسىھ» دەپ ئاتىلىشىدىكى سەۋەب شۇكى، يەھۇدىيلارغا مەسىھ ئىسىملىك بىر قۇتقۇزغۇچى بىلەن بېشارەت بېرىلگەن بولۇپ، ئۇ ئىيسا ئەلەيھىسسالام ئىدى. ئەمما ئۇلار خاتالاشقان ھالدا ئۇنىڭ چىقىشىنى ھازىرغا قەدەر كۈتۈپ تۇرماقتا. دەججال ئەنە شۇ «مەسىھ» دېگەن نام بىلەن چىقىدۇ. يەنى ئۇ ئۆزىنى ئەنە شۇ يەھۇدىيلار كۈتۈپ تۇرغان قۇتقۇزغۇچى «مەسىھ» دەپ ئېلان قىلىدۇ. ئۇ ئۆزىنىڭ بۇ دەۋاسىدا شۇ قەدەر يالغانچىلىق ۋە كۆز بويامچىلىق قىلىدۇكى، تارىختا ۋە كەلگۈسىدە ئۇنىڭ مىسالى تېپىلمايدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن ئۇ دەججال دەپ ئاتىلىدۇ. «ئىيسا» دېگەن ئەرەبچە سۆز بولماستىن ئەجەمى سۆزدۇر. ئەمما بەزى ئالىملارنىڭ قارىشىچە «ئىيسا» دېگەن سۆز " عَاسَ، يَعُوْسُ "دىن تۈرلىنىپ چىققان ئەرەبچە سۆز بولۇپ، باشقۇرۇش ۋە سىياسەت يۈرگۈزۈش دېگەن مەنىدە. )تەپسىر قۇرتۇبى ۋە فەتھۇلقەدىر(

③ ئىيسا ئەلەيھىسسالامنىڭ بۆشۈكتە سۆزلىگەنلىكى قۇرئان كەرىم سۈرە مەريەمدە بايان قىلىنغان. ئۇنىڭدىن باشقا سەھىھ ھەدىسلەردە باشقا ئىككى بوۋاقنىڭ سۆزلىگەنلىكى بايان قىلىنغان. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇنداق دېگەن: «ئىيسا، جۇرەيجنىڭ زامانىسىدىكى بىر بوۋاق بالا ۋە يەنە بىر بوۋاقتىن ئىبارەت ئۈچ بوۋاقتىن باشقىسى بۆشۈكتە سۆزلىگەن ئەمەس.» (سەھىھۇل بۇخارى 3436 - ھەدىس( بۇ رىۋايەتتە جەمئىي ئۈچ بوۋاقنىڭ سۆزلىگەنلىكى قەيت قىلىنغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ ھەممىسى ئىسرائىل ئەۋلادىدىندۇر. چۈنكى ئۇلاردىن باشقا سەھىھ مۇسلىمدا ئەسھابۇلئۇخدۇد ۋەقەسىدە سۈت ئېمىۋاتقان بىر بوۋاقنىڭ سۆزلىگەنلىكى بايان قىلىنىدۇ. يەنە ھەزرىتى يۈسۈف ئەلەيھىسسالام ھەققىدە ھۆكۈم قىلغۇچى گۇۋاھچىنىمۇ بوۋاق ئىدى دېگەن مەشھۇر بىر رىۋايەت بار، ئەمما بۇ توغرا ئەمەس، چۈنكى ئۇ بىر ساقاللىق كىشى ئىدى. (زەئىپ ھەدىسلەر توپلىمى881 ‏ - ھەدىس)

﴿ كَهۡلًا ﴾ ﴿ ئوتتۇرا ياش بولغاندىمۇ كىشىلەرگە (پەيغەمبەرلەرنىڭ سۆزىنى) سۆزلەيدۇ ﴾ دېگەننى بەزى مۇپەسسىرلەر: ئىيسا ئەلەيھىسسالام چوڭ بولغاندا ئۇنىڭغا ۋەھىي كېلىدۇ ۋە پەيغەمبەر بولىدۇ، دەپ ئىزاھلايدۇ. بەزى مۇپەسسىرلەرنىڭ قارىشىچە «سۆزلەيدۇ»نىڭ مەنىسى، قىيامەت يېقىنلاشقاندا ئىيسا ئەلەيھىسسالام ئاسماندىن چۈشىدۇ ۋە كىشىلەرنى ئىسلامغا دەۋەت قىلىدۇ، دېگەن بولىدۇ. بۇ سۆز ناھايىتى ئىشەنچىلىك سەھىھ ھەدىسلەردە كەلگەن بولۇپ، ئەھلى سۈننە ۋەلجەمائەنىڭ ئەقىدىسىدۇر. )تەپسىر ئىبنى كەسىر ۋە قۇرتۇبى(

قَالَتۡ رَبِّ أَنَّىٰ يَكُونُ لِي وَلَدٞ وَلَمۡ يَمۡسَسۡنِي بَشَرٞۖ قَالَ كَذَٰلِكِ ٱللَّهُ يَخۡلُقُ مَا يَشَآءُۚ إِذَا قَضَىٰٓ أَمۡرٗا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُۥ كُن فَيَكُونُ ٤٧ وَيُعَلِّمُهُ ٱلۡكِتَٰبَ وَٱلۡحِكۡمَةَ وَٱلتَّوۡرَىٰةَ وَٱلۡإِنجِيلَ ٤٨ وَرَسُولًا إِلَىٰ بَنِيٓ إِسۡرَٰٓءِيلَ أَنِّي قَدۡ جِئۡتُكُم بِـَٔايَةٖ مِّن رَّبِّكُمۡ أَنِّيٓ أَخۡلُقُ لَكُم مِّنَ ٱلطِّينِ كَهَيۡـَٔةِ ٱلطَّيۡرِ فَأَنفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيۡرَۢا بِإِذۡنِ ٱللَّهِۖ وَأُبۡرِئُ ٱلۡأَكۡمَهَ وَٱلۡأَبۡرَصَ وَأُحۡيِ ٱلۡمَوۡتَىٰ بِإِذۡنِ ٱللَّهِۖ وَأُنَبِّئُكُم بِمَا تَأۡكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمۡۚ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَةٗ لَّكُمۡ إِن كُنتُم مُّؤۡمِنِينَ ٤٩

مەريەم: «ئى پەرۋەردىگارىم! ماڭا ھېچبىر ئىنساننىڭ قولى تەگمىگەن تۇرسا (يەنى ئەرلىك بولمىسام)، مېنىڭ قانداقمۇ بالام بولىدۇ؟» دېدى. (پەرىشتە ئېيتتى): «ئاللاھ خالىغىنىنى شۇنداق يارىتىدۇ (يەنى ئاتا ـ ئانا ئارقىلىقمۇ ۋە ئۇنىڭسىزمۇ يارىتىدۇ). ئۇ بىرەر ئىشنىڭ بولۇشىنى ئىرادە قىلسا، ‹بول› دەيدۇ - دە، ئۇ دەرھال بولىدۇ»① [47]. ئاللاھ ئۇنىڭغا خەت يېزىشنى②، ھېكمەتنى (يەنى سۆز ھەرىكەتتە توغرا بولۇشىنى)، تەۋراتنى، ئىنجىلنى ئۆگىتىدۇ [48]. ئۇنى ئىسرائىل ئەۋلادىغا پەيغەمبەر قىلىپ ئەۋەتىدۇ. (ئۇ دەيدۇ:) «شۈبھىسىزكى، مەن سىلەرگە رەببىڭلار تەرىپىدىن (پەيغەمبەرلىكىمنىڭ راستلىقىنى كۆرسىتىدىغان) بىر مۆجىزە ئېلىپ كەلدىم، مەن سىلەر ئۈچۈن لايدىن قۇشنىڭ شەكلىدەك بىر نەرسە ياسايمەن③، ئاندىن ئۇنىڭغا پۈۋلەيمەن ـ دە، ئاللاھنىڭ ئىزنى بىلەن ئۇ قۇش بولىدۇ. يەنە (ئاللاھنىڭ ئىزنى بىلەن) تۇغما كورنى، بەرەس كېسىلىنى ساقايتىمەن، ئاللاھنىڭ ئىزنى بىلەن، ئۆلۈكلەرنى تىرىلدۈرىمەن④، مەن سىلەرنىڭ ئۆيۈڭلاردا يېمەكلىكلەردىن نېمىنى يەپ، نېمىنى ساقلاپ قويىدىغانلىقىڭلاردىنمۇ خەۋەر بېرىمەن (يەنى سىلەرنىڭ يوشۇرۇن ئەھۋالىڭلارنى ئېيتىپ بېرەلەيمەن). شەكسىزكى، ئەگەر (ئاللاھنىڭ مۆجىزىلىرىگە) ئىشەنگۈچى بولساڭلار، بۇنىڭدا (يەنى مەن كەلتۈرگەن مۆجىزىلەردە) سىلەر ئۈچۈن ئەلۋەتتە (مېنىڭ راستلىقىمنى كۆرسىتىدىغان روشەن) ئالامەت بار [49].

① يەنى سېنىڭ بۇنىڭغا ھەيران قالغانلىقىڭ ئۆز ئورنىدا توغرا، ئەمما ئىلاھىي قۇدرەت ئالدىدا بۇ ھېچ مۈشكۈل ئەمەس. ئۇ قاچان بىر نەرسە يارىتىشنى ئىرادە قىلسا، «بول» دېگەن بۇيرۇق بىلەن كۆزنى يۇمۇپ ئاچقىچە، ئىچكى ۋە تاشقى سەۋەبسىزلا ۋۇجۇدقا كەلتۈرىدۇ.

② تەرجىمىدە بايان قىلىنغاندەك بۇ يەردىكى ﴿ الۡكِتٰبَ ﴾ دېگەن خەت يېزىشنى كۆرسىتىدۇ. يەنە بىر مەنىسى، بۇ تەۋرات ۋە ئىنجىلدىن باشقا بىر كىتاب بولۇپ، ئۇنىڭ ئىلىمىنى ئاللاھ تائالا ئىيسا ئەلەيھىسسالامغا ئاتا قىلغان. (تەپسىر قۇرتۇبى) ياكى ئايەتتىكى ﴿ تەۋراتنى، ئىنجىلنى ﴾ دېگەن ئىبارە ئۆزىدىن ئىلگىرى كەلگەن ﴿ الۡكِتٰبَ  وَ الۡحِكۡمَةَ ﴾نى ئىزاھلاپ كەلگەن بولۇشىمۇ مۇمكىن.

③ ﴿ اَخۡلُقُ لَـكُمۡ ﴾ سىلەر ئۈچۈن لايدىن قۇشنىڭ شەكلىنى ۋە تەخمىنىي ھەيكىلىنى ياسايمەن دېگەن مەنىدە كەلگەن. (تەپسىر قۇرتۇبى) ﴿ اَخۡلُقُ ﴾ دېگەن بۇ يەردە يارىتىمەن دېگەن مەنىدە كەلمىگەن. چۈنكى يارىتىشقا پەقەت ئاللاھ تائالا ئۆزىلا قادىردۇر. ئاللاھ ئۆزىلا ياراتقۇچى خالىقتۇر، بۇ يەردە ئۇ سۆز «شەكلىنى ۋە سۈرىتىنى ياسايمەن» دېگەن مەنىدە كەلگەن.

④ ئىككىنچى قېتىم يەنە ﴿ بِاِذۡنِ اللّٰهِ‌ ﴾ «ئاللاھنىڭ ئىزنى بىلەن» دېيىشتىكى مەقسەت: ھېچكىم مېنى ئىلاھىي سۈپەتلەرگە ئىگە ياكى قۇدرەتلىك دەپ ئويلاپ قالمىسۇن، مەندە ئىلاھلىق سۈپەت يوق، مەن بىر ئاجىز بەندە ۋە ئاللاھنىڭ ئەلچىسىمەن، مېنىڭ قولۇمدا زاھىر بولغان بۇ مۆجىزىلەر ئاللاھنىڭ ئەمرى بىلەنلا بولۇۋاتىدۇ، دېگەننى بىلدۈرۈپ قويۇش ئۈچۈندۇر. ئىمام ئىبنى كەسىر مۇنداق دەيدۇ: «ئاللاھ تائالا ھەر پەيغەمبەرگە، ئۇنىڭ راستلىقى ۋە ئارتۇقچىلىقىنى نامايەن قىلىش ئۈچۈن، ئۇنىڭ زامانىدىكى ئەھۋالغا مۇناسىپ كېلىدىغان مۆجىزىلەرنى ئاتا قىلىدۇ. مەسىلەن: مۇسا ئەلەيھىسسالامنىڭ زامانىسىدا سېھىرگەرلىك ۋە سېھىرگەرلەرنى چوڭ بىلىش ئەۋج ئىلىپ كەتكەن ئىدى، ئاللاھ تائالا ئۇنىڭغا شۇنداق مۆجىزىلەرنى ئاتا قىلدىكى، ئەڭ چوڭ سېھىرگەرلەرمۇ ئۇنىڭ مۆجىزىسى ئالدىدا مەغلۇپ بولدى، شۇنىڭ بىلەن ئۇلارغا مۇسا ئەلەيھىسسالامنىڭ ھەق پەيغەمبەرلىكى ئايان بولدى ۋە ئىمان ئېيتتى. ئىيسا ئەلەيھىسسالام تىبابەت كامالەتكە يەتكەن بىر دەۋردە پەيغەمبەر قىلىنىپ ئەۋەتىلدى. ئۇنىڭغا ئۆلۈكنى تىرىلدۈرۈش، تۇغما كورنى ۋە ئاق كېسەلنى ساقايتىش قاتارلىق مۆجىزىلەر ئاتا قىلىندى، بۇ ئۇنىڭ زامانىدىكى ئەڭ ئۇستا تېۋىپ ۋە دوختۇرلارمۇ قادىر بولالمىغان ئىشلار ئىدى. شۇنىڭدەك پەيغەمبىرىمىز مۇھەممەد ئەلەيھىسسالاممۇ تىل - ئەدەبىيات تەرەققى قىلىپ، شېئىرىيەت، پاساھەت ۋە ئىستىلىستىكا تازا كامالەتكە يەتكەن زامانلاردا پەيغەمبەر قىلىنىپ ئەۋەتىلگەن ئىدى. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا پاساھەتتە ئەڭ يۇقىرى سەۋىيەلىك بولغان مۆجىزە قۇرئان كەرىم ئاتا قىلىندى. دۇنيادىكى بارلىق ئەدىبلەر، يازغۇچىلار ۋە شائىرلار ئۇنىڭ ئوخشىشىنى ۋۇجۇتقا كەلتۈرۈشتىن ئاجىز كەلدى. پۈتۈن ئىنسانلار ۋە جىنلار بىرلىشىپ ئۇنىڭ ئوخشىشىنى ياكى ئۇنىڭدىكىگە ئوخشاش بىر سۈرىنى كەلتۈرۈپ بېقىڭلار، دەپ جەڭ ئېلان قىلىندى، بۈگۈنگە قەدەر ھېچكىم قۇرئاننىڭ سۈرىسىگە ئوخشاش بىر سۈرىنى كەلتۈرەلمىدى ۋە قىيامەتكىچە ھەرگىز كەلتۈرەلمەيدۇ. (تەپسىر ئىبنى كەسىر)

وَمُصَدِّقٗا لِّمَا بَيۡنَ يَدَيَّ مِنَ ٱلتَّوۡرَىٰةِ وَلِأُحِلَّ لَكُم بَعۡضَ ٱلَّذِي حُرِّمَ عَلَيۡكُمۡۚ وَجِئۡتُكُم بِـَٔايَةٖ مِّن رَّبِّكُمۡ فَٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَأَطِيعُونِ ٥٠ إِنَّ ٱللَّهَ رَبِّي وَرَبُّكُمۡ فَٱعۡبُدُوهُۚ هَٰذَا صِرَٰطٞ مُّسۡتَقِيمٞ ٥١

مەن ئىلگىرى كەلگەن تەۋراتنى تەستىقلىغان ھالدا (كەلدىم)، سىلەرگە ھارام قىلىنغان بەزى نەرسىلەرنى ھالال قىلىش ئۈچۈن (كەلدىم) ①. سىلەرگە پەرۋەردىگارىڭلار تەرىپىدىن دەلىل ئېلىپ كەلدىم. ئاللاھتىن قورقۇڭلار ۋە ماڭا ئىتائەت قىلىڭلار [50]. شەكسىزكى، ئاللاھ مېنىڭ پەرۋەردىگارىمدۇر، سىلەرنىڭمۇ پەرۋەردىگارىڭلاردۇر، ئۇنىڭغا ئىبادەت قىلىڭلار، بۇ توغرا يولدۇر»② [51].

① «ھارام قىلىنغان بەزى نەرسىلەر» دېگەندە ئاللاھ تائالا ئۇلارنى جازالاش يۈزىسىدىن ھارام قىلىۋەتكەن نەرسىلەر كۆزدە تۇتۇلىدۇ ياكى ئۇلارنىڭ ئۆلىمالىرى ئىختىلاپلىشىپ، ئۆزلىرىچە ھارام دەپ قارار قىلغان نەرسىلەر كۆزدە تۇتۇلىدۇ. ئۇلار ئالغان قارارلىرىدا خاتالاشقانىدى. ئىيسا ئەلەيھىسسالام ئۇ خاتالىقنى تۈزىتىپ، ئۇ نەرسىلەرنىڭ ھالال قىلىپ بەردى. (تەپسىر ئىبنى كەسىر)

② يەنى مەن ۋە سىلەر ئاللاھقا ئىبادەت قىلىشتا، ئاللاھ تائالانىڭ ئالدىدا ئاجىزلىقىمىزنى ئىزھار قىلىشتا باراۋەرمىز. شۇنىڭ ئۈچۈن بىر ئاللاھقا ئىبادەت قىلىش ۋە ئۇنىڭ ئىلاھلىقىغا ھېچكىمنى شېرىك قىلماسلىق بىردىنبىر توغرا يولدۇر.

۞ فَلَمَّآ أَحَسَّ عِيسَىٰ مِنۡهُمُ ٱلۡكُفۡرَ قَالَ مَنۡ أَنصَارِيٓ إِلَى ٱللَّهِۖ قَالَ ٱلۡحَوَارِيُّونَ نَحۡنُ أَنصَارُ ٱللَّهِ ءَامَنَّا بِٱللَّهِ وَٱشۡهَدۡ بِأَنَّا مُسۡلِمُونَ ٥٢ رَبَّنَآ ءَامَنَّا بِمَآ أَنزَلۡتَ وَٱتَّبَعۡنَا ٱلرَّسُولَ فَٱكۡتُبۡنَا مَعَ ٱلشَّٰهِدِينَ ٥٣ وَمَكَرُواْ وَمَكَرَ ٱللَّهُۖ وَٱللَّهُ خَيۡرُ ٱلۡمَٰكِرِينَ ٥٤

ئىيسا ئۇلار (يەنى يەھۇدىيلار)دىن كۇفرىنى (كۇفرىدا چىڭ تۇرۇپ، ئۇنى ئۆلتۈرۈش نىيىتىگە كەلگەنلىكىنى) سەزگەن چاغدا①: «ئاللاھ ئۈچۈن (ئاللاھقا دەۋەت قىلىش يولىدا) ماڭا كىملەر ياردەمچى بولىدۇ؟» دېدى②. ھەۋارىيلار (يەنى ئۇنىڭ تەۋەلىرىدىن ھەقىقىي مۇئمىنلەر) ③ ئېيتتى: «ئاللاھ ئۈچۈن ساڭا بىز ياردەمچى بولىمىز، ئاللاھقا ئىمان ئېيتتۇق. گۇۋاھ بولغىنكى، بىز شەكسىز مۇسۇلمانلارمىز [52]. ئى پەرۋەردىگارىمىز! سەن نازىل قىلغان كىتابقا (يەنى ئىنجىلغا) ئىشەندۇق، پەيغەمبەرگە ئەگەشتۇق. بىزنى (ھەقىقەتكە) گۇۋاھلىق بەرگۈچىلەر قاتارىدا قىلغىن. [53]» (يەھۇدىيلار ئىيسا ئەلەيھىسسالامنى ئۆلتۈرۈش ئۈچۈن) سۇيىقەست پىلانلىدى. ئاللاھ ئۇلارغا قارشى تەدبىر قوللاندى (يەنى ئىيسا ئەلەيھىسسالامنى قۇتقۇزۇپ ئاسمانغا ئېلىپ چىقىپ كەتتى). ئاللاھ تەدبىر قوللانغۇچىلارنىڭ ئەڭ ياخشىسىدۇر④ [54].

① يەنى ئىيسا ئەلەيھىسسالام يەھۇدىيلارنىڭ كۇفرىنى يەنى ئۆزىنىڭ پەيغەمبەرلىكىنى ئىنكار قىلىشتىن كېلىپ چىققان ئۇلارنىڭ گۇمانلىق ھەرىكەتلىرى ۋە سۇيىقەست پىلانلىرىنى سەزگەن چاغدا.

② كۆپىنچە پەيغەمبەرلەر ئۆز قەۋمىدىن ئەزىيەت كەلگەندە، زاھىرىي سەۋەب قىلىش قائىدىسى بويىچە شۇلارنىڭ ئىچىدىكى مەسئۇلىيەت تۇيغۇسى يۇقىرى ئىشەنچىلىك كىشىلەردىن ياردەم سورىغان. شۇنىڭدەك پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالاممۇ قۇرەيشلىكلەر ئۇنىڭ دەۋەت يولىدا توسالغۇ بولغان چاغدا، ھەجگە كەلگەن كىشىلەردىن رەببىنىڭ ئەمرىنى يەتكۈزۈشكە ياردەمچى بولۇشنى ۋە ئۇنىڭغا ماكان ھازىرلاپ بېرىشنى سورىغان ئىدى. ئۇنىڭ چاقىرىقىغا ئەنسارلار ئاۋاز قوشتى. ئۇلار پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنى ھىجرەتتىن ئىلگىرى ۋە كېيىن قوللىدى ھەمدە ئۇنىڭغا ماكان بەردى. شۇنىڭدەك ئىيسا ئەلەيھىسسالاممۇ بۇ يەردە قەۋمىدىن ياردەم تەلەپ قىلدى. بۇ يەردىكى ياردەم تەلەپ قىلىش سەۋەبتىن تاشقىرى ئىشلاردا ياردەم تەلەپ قىلىشقا كىرمەيدۇ. چۈنكى سەۋەبتىن تاشقىرى ئىشلاردا ئاللاھنىڭ غەيرىيدىن ياردەم تەلەپ قىلىش شېرىكتۇر. ھەربىر پەيغەمبەر شېرىكنى يوق قىلىش ئۈچۈن ئەۋەتىلگەن تۇرسا، ئۇ قانداقمۇ شېرىك كەلتۈرۈشتىن ئىبارەت بىر گۇناھنى سادىر قىلسۇن؟ مازارغا چوقۇنغۇچىلار ئىيسا ئەلەيھىسسالامنىڭ «ئاللاھ ئۈچۈن (ئاللاھقا دەۋەت قىلىش يولىدا) ماڭا كىملەر ياردەمچى بولىدۇ؟» دېگەن سۆزىنى دەلىل قىلىپ تۇرۇپ، ئۆلۈپ كەتكەن كىشىلەردىن ياردەم سوراشنى توغرا دەپ قارايدۇ. ئاللاھ ئۇلارغا ھىدايەت بەرگەي.

③ ﴿ الۡحَـوَارِيُّوۡنَ ﴾ بولسا " حَوَارِيٌّ "نىڭ كۆپلۈك شەكلى بولۇپ، ئەنسارلار (ياردەمچىلەر) دېگەن مەنىدە. مەسىلەن: پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇنداق دېگەن: " إِنَّ لِكُلِّ نَبِيٍّ حَوَارِيًّا وَحَوَارِيَّ الزُّبَيرُ " «ھەربىر پەيغەمبەرنىڭ خاس ياردەمچىسى بولغان، مېنىڭ ياردەمچىم زۇبەير (رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ) دۇر.» (سەھىھۇل بۇخارى 2846 - ھەدىس)

④ ئىيسا ئەلەيھىسسالامنىڭ زامانىدا شام زېمىنى رۇملۇقلارنىڭ قول ئاستىدا ئىدى. رۇملۇقلارنىڭ پادىشاھى كاپىر ئىدى، يەھۇدىيلار ئىيسا ئەلەيھىسسالامنى بۇزغۇنچى ۋە ھارامدىن بولغان (ئاللاھقا سېغىنىپ بۇنداق دېيىشتىن پاناھ تىلەيمىز) دېگەندەك ھەرخىل بوھتانلار بىلەن كاپىر پادىشاھقا چاقتى. پادىشاھ ئۇلارنىڭ تەلەپلىرى بويىچە ئۇنى تۇتۇپ كېلىپ دارغا ئېسىشقا ھۆكۈم قىلدى. لېكىن ئاللاھ تائالا ئۇنى قۇتۇلدۇرۇپ ئاسمانغا ئېلىپ چىقىپ كەتتى. پادىشاھنىڭ ئادەملىرى ئىيسا ئەلەيھىسسالامغا ئوخشاپ كېتىدىغان بىر كىشىنى ئىيسا دەپ گۇمان قىلىپ، تۇتۇپ دارغا ئاستى.

إِذۡ قَالَ ٱللَّهُ يَٰعِيسَىٰٓ إِنِّي مُتَوَفِّيكَ وَرَافِعُكَ إِلَيَّ وَمُطَهِّرُكَ مِنَ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَجَاعِلُ ٱلَّذِينَ ٱتَّبَعُوكَ فَوۡقَ ٱلَّذِينَ كَفَرُوٓاْ إِلَىٰ يَوۡمِ ٱلۡقِيَٰمَةِۖ ثُمَّ إِلَيَّ مَرۡجِعُكُمۡ فَأَحۡكُمُ بَيۡنَكُمۡ فِيمَا كُنتُمۡ فِيهِ تَخۡتَلِفُونَ ٥٥ فَأَمَّا ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ فَأُعَذِّبُهُمۡ عَذَابٗا شَدِيدٗا فِي ٱلدُّنۡيَا وَٱلۡأٓخِرَةِ وَمَا لَهُم مِّن نَّٰصِرِينَ ٥٦ وَأَمَّا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَعَمِلُواْ ٱلصَّٰلِحَٰتِ فَيُوَفِّيهِمۡ أُجُورَهُمۡۗ وَٱللَّهُ لَا يُحِبُّ ٱلظَّٰلِمِينَ ٥٧

ئۆز ۋاقتىدا ئاللاھ ئېيتتى: «ئى ئىيسا! مەن سېنى ئېلىپ كېتىمەن①، سېنى دەرگاھىمغا كۆتۈرىمەن (يەنى ئاسمانغا ئېلىپ چىقىمەن). سېنى كاپىرلاردىن پاك قىلىمەن (يەنى سېنى ئۆلتۈرمەكچى بولغان يامانلارنىڭ شەررىدىن ساقلايمەن) ②، ساڭا ئەگەشكەنلەرنى قىيامەتكىچە كاپىرلاردىن ئۈستۈن قىلىمەن③. ئاندىن مېنىڭ دەرگاھىمغا قايتىسىلەر. شۇ چاغدا، سىلەر ئىختىلاپ قىلىشقان ئىش (يەنى ئىيسانىڭ ئىشى) ئۈستىدە ئاراڭلاردا مەن ھۆكۈم چىقىرىمەن [55]. كۇفرىدا چىڭ تۇرىۋالغانلارنى بولسا دۇنيا ۋە ئاخىرەتتە قاتتىق ئازابلايمەن، ئۇلارغا ھېچبىر مەدەتكار بولمايدۇ [56].» ئىمان ئېيتقان ۋە ياخشى ئەمەل قىلغانلارغا كەلسەك، ئاللاھ ئۇلارنىڭ مۇكاپاتلىرىنى تولۇق بېرىدۇ. ئاللاھ زالىملارنى ياخشى كۆرمەيدۇ (زالىملارنى ياخشى كۆرمەيدىغان زات قانداقمۇ بەندىلىرىگە زۇلۇم قىلسۇن؟) [57]

① " المتوفي " دېگەن " تُوُفِّىَ "دىن تۈرلىنىپ چىققان سۆز بولۇپ، ئۇنىڭ يىلتىزى " وفى " دۇر. ئۇنىڭ ئەسلىي مەنىسى تولۇق ئېلىش دېمەكتۇر. ئۆلۈپ كەتكەن ئىنسان ئۈچۈن " توفى " «ۋاپات بولدى» دەپ ئىشلىتىشنىڭ سەۋەبى ئۇنىڭ جىسمانى كۈچ - قۇۋۋىتىنىڭ تولۇق ئېلىۋېلىنغانلىقىدىندۇر. بۇ ئېتىبار بىلەن «ئۆلۈش، ۋاپات بولۇش» بۇ پېئىلنىڭ بىر نەچچە خىل مەنىلىرى ئىچىدىكى بىر مەنىدۇر. ئاللاھ تائالا بۇ سۆزنى كۆپ ئايەتلەردە ئۇيقۇ مەنىسىدە ئىشلەتتى. چۈنكى ئىنسان ئۇخلىغان چاغدا ئىش - ھەرىكەتتىن ۋاقىتلىق توختاپ قالىدۇ. بۇنىڭدىن مەلۇم بولدىكى، ئۇنىڭ ئەسلىي مەنىسى تولۇق ئېلىشتۇر. بۇنىڭغا ئاساسەن ﴿ اِنِّىۡ مُتَوَفِّيۡكَ ﴾نىڭ مەنىسى «مەن سېنى تولۇق ئالىمەن» دېگەن بولىدۇ. يەنى ئۇ سۆزنىڭ ئەسلىي مەنىسىدە ئىشلىتىلگەن بولىدۇ. يەنى ئى ئىيسا! مەن سېنى يەھۇدىيلارنىڭ شەررىدىن ساقلاپ، سېنى ئاسمان تەرەپكە دەرگاھىمغا (جىسمىڭ ۋە روھىڭ بىلەن) تولۇق ئالىمەن، ئاسمانغا ئېلىپ چىقىمەن. ئەمەلىيەتتە شۇنداق بولدى. بەزى مۇپەسسىرلەر بۇ سۆزنىڭ كۆچمە مەنىدە كۆپ قوللانغانلىقىغا ئاساسلىنىپ، ئۇنى ئۆلۈم مەنىسىدە. يەنى سېنى قەبزى روھ قىلىمەن، سېنى ۋاپات قىلدۈرىمەن دېگەن مەنىدە ئالغان. ھەمدە مۇنداق قوشۇمچە قىلغان: ئايەتتىكى سۆزلەردە ئىلگىرى - كېيىنلىك بار، يەنى ﴿ رَافِعُكَ ﴾ «سېنى دەرگاھىمغا كۆتۈرىمەن» ئىلگىرى، ﴿ مُتَوَفِّيۡكَ ﴾ «مەن سېنى (ئەجىلىڭ يەتكەندە) قەبزى روھ قىلىمەن» كېيىن كېلىدۇ. يەنى ئاۋۋال مەن سېنى دەرگاھىمغا كۆتۈرىمەن، يەنى ئاسمانغا ئېلىپ چىقىمەن، ئاندىن كېيىن دۇنياغا چۈشۈرىمەن، ئەجىلىڭ كەلگەندە قەبزى روھ قىلىمەن. يەنى سەن يەھۇدىيلارنىڭ قولى بىلەن ئۆلتۇرۈلمەيسەن بەلكى ساڭا تەبىئىي ئۆلۈم كېلىدۇ. )فەتھۇلقەدىر ۋە تەپسىر ئىبنى كەسىر(

② بۇ يەردىكى «پاك قىلىش» دېگەندە ئىيسا ئەلەيھىسالامنى يەھۇدىيلار چاپلىغان بوھتانلاردىن پاكلىقىنى ئىسپاتلاش كۆزدە تۇتۇلىدۇ. ھەقىقەتتە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئارقىلىق ئۇنىڭ پاكلىقى دۇنياغا ئىسپاتلاپ كۆرسىتىلدى.

③ بۇنىڭدىن ناسارالارنىڭ يەھۇدىيلار ئۈستىدىن قىيامەتكىچە داۋاملىشىدىغان دۇنيادىكى غەلىبىسى كۆزدە تۇتۇلغان بولۇشى مۇمكىن. ئەمما ناسارالار ئۆزلىرىنىڭ خاتا ئەقىدىسى سەۋەبىدىن ئاخىرەتتىكى نىجاتلىقتىن مەھرۇم قالىدۇ ياكى بۇنىڭدىن مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام ئۈممىتىنىڭ غەلىبە قىلىشى كۆزدە تۇتۇلغان بولۇشىمۇ مۇمكىن. چۈنكى بۇ ئۈممەت ھەقىقەتتە ئىيسا ئەلەيھىسسالامغا ۋە باشقا بارلىق پەيغەمبەرلەرگە ئىمان كەلتۈرىدىغان ۋە ئۇلارنىڭ بۇرمىلانمىغان توغرا دىنىغا ئەگىشىدىغان ئۈممەتتۇر.

ذَٰلِكَ نَتۡلُوهُ عَلَيۡكَ مِنَ ٱلۡأٓيَٰتِ وَٱلذِّكۡرِ ٱلۡحَكِيمِ ٥٨ إِنَّ مَثَلَ عِيسَىٰ عِندَ ٱللَّهِ كَمَثَلِ ءَادَمَۖ خَلَقَهُۥ مِن تُرَابٖ ثُمَّ قَالَ لَهُۥ كُن فَيَكُونُ ٥٩ ٱلۡحَقُّ مِن رَّبِّكَ فَلَا تَكُن مِّنَ ٱلۡمُمۡتَرِينَ ٦٠ فَمَنۡ حَآجَّكَ فِيهِ مِنۢ بَعۡدِ مَا جَآءَكَ مِنَ ٱلۡعِلۡمِ فَقُلۡ تَعَالَوۡاْ نَدۡعُ أَبۡنَآءَنَا وَأَبۡنَآءَكُمۡ وَنِسَآءَنَا وَنِسَآءَكُمۡ وَأَنفُسَنَا وَأَنفُسَكُمۡ ثُمَّ نَبۡتَهِلۡ فَنَجۡعَل لَّعۡنَتَ ٱللَّهِ عَلَى ٱلۡكَٰذِبِينَ ٦١ إِنَّ هَٰذَا لَهُوَ ٱلۡقَصَصُ ٱلۡحَقُّۚ وَمَا مِنۡ إِلَٰهٍ إِلَّا ٱللَّهُۚ وَإِنَّ ٱللَّهَ لَهُوَ ٱلۡعَزِيزُ ٱلۡحَكِيمُ ٦٢

(ئى پەيغەمبەر!) بۇ بولسا ساڭا بىز ئوقۇپ بېرىۋاتقان ئايەتلەردۇر ۋە ھېكمەتلىك قۇرئاندۇر [58]. شۈبھىسىزكى، ئاللاھنىڭ نەزىرىدە ئىيسانىڭ مىسالى (ئۇ ئاتىسىز يارىتىلغانلىقتىن) ئادەمنىڭ (يەنى ئادەم ئەلەيھىسسالامنىڭ) مىسالىغا ئوخشايدۇ. ئاللاھ ئادەمنىمۇ (ئاتا ـ ئانىسىز ھالدا) تۇپراقتىن ياراتتى، ئاندىن ئۇنىڭغا: «بول» دېدى ـ دە، ئۇ دەرھال بولدى (ئىيسانىڭ ئىشى ئادەمنىڭ ئىشىدىن ئەجەبلىنەرلىك ئەمەس) [59]. (ئىيسا ھەققىدىكى بۇ سۆز) رەببىڭ تەرىپىدىن كەلگەن ھەقىقەتتۇر، شۇڭا سەن شەك قىلغۇچىلاردىن بولمىغىن [60]. ساڭا (ئىيسا توغرۇلۇق ھەقىقىي) مەلۇمات كەلگەندىن كېيىن، كىمكى سەن بىلەن مۇنازىرىلەشسە، سەن ئۇلارغا: «كېلىڭلار! ئوغۇللىرىمىزنى ۋە ئوغۇللىرىڭلارنى، ئاياللىرىمىزنى ۋە ئاياللىرىڭلارنى، ئۆزلىرىمىزنى ۋە ئۆزلىرىڭلارنى چاقىرايلى، ئاندىن ئاللاھنىڭ لەنىتى يالغانچىلارغا بولسۇن دەپ ئاللاھقا يالۋۇرۇپ دۇئا قىلايلى» دېگىن① [61]. شۈبھىسىزكى، بۇ ئەلۋەتتە راست قىسسىلەردۇر. بىر ئاللاھتىن باشقا ھېچقانداق ئىلاھ يوقتۇر. شەكسىزكى، ئاللاھ ھەقىقەتەن غالىبتۇر، ھېكمەت بىلەن ئىش قىلغۇچىدۇر [62].

① بۇ مۇباھەلە ئايىتى دەپ ئاتىلىدۇ. مۇباھەلە ئىككى گۇرۇھ بىرلىكتە بىر - بىرىگە لەنەت تىلەپ، بەتدۇئا قىلىش دېمەكتۇر. يەنى ئىككى گۇرۇھ بىر ئىشنىڭ توغرا يا خاتالىقى ھەققىدە تالىشىپ قالسا، دەلىل - ئىسپاتلار بىلەن مەسىلىنى ھەل قىلىش مۇمكىن بولمىغان ئەھۋالدا، ھەر ئىككىسى ئاللاھ تائالاغا ئىلتىجا قىلىپ، «ئى ئاللاھ! بىزدىن كىم يالغانچى بولسا، ئۇنىڭغا لەنەت قىلغىن» دەپ دۇئا قىلىدۇ. بۇ ئايەت ھىجرىيىنىڭ 9‏ - يىلى نەجران قەبىلىسىدىن كەلگەن خرىستىئان ئەلچىلەر توغرىسىدا چۈشكەن. بۇ ئەلچىلەر پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ قېشىغا كېلىپ، ئىيسا ئەلەيھىسسالام توغرىسىدىكى ئۆزلىرىنىڭ چەكتىن ئاشقان خاتا ئېتىقادلىرى ھەققىدە مۇنازىرىلىشىشكە باشلىدى، ئاخىرىدا بۇ ئايەت نازىل بولدى، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇلارنى مۇباھىلىگە دەۋەت قىلدى. ئۇ ئۆزىگە ھەزرىتى ئەلى رەزىيەللاھۇ ئەنھۇ، فاتىمە، ئىمام ھەسەن ۋە ئىمام ھۈسەينلەرنى ھەمراھ قىلىپ ئېلىۋالدى ۋە ناسارالارغا: «سىلەرمۇ بالىلىرىڭلارنى ئېلىۋېلىڭلار، ھەممىمىز بىرلىكتە يالغانچىغا بەتدۇئا قىلايلى» دېدى. ناسارالار ئۆزئارا مەسلىھەتلەشكەندىن كېيىن بەددۇئا قىلىشماسلىق قارارىغا كەلدى ۋە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا: «بىزدىن نېمە سورىساڭ بېرىشكە تەييارمىز، سەن ئىشەنچلىك بىر كىشىنى بىز بىلەن ئەۋەتكىن» دېگەن تەكلىپنى قويدى. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇلارنى جىزيە تۆلەشكە بۇيرىدى، ئۇنى تاپشۇرۇپ ئېلىش ئۈچۈن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۆزى «بۇ مۇشۇ ئۈممەت ئىچىدىكى ئىشەنچلىك كىشى» دەپ سۈپەتلىگەن ساھابە ئەبۇ ئۇبەيدە ئىبنى ئەلجەرراھ رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنى ئۇلار بىلەن بىللە ئەۋەتتى. )تەپسىر ئىبنى كەسىر، فەتھۇلقەدىر  ۋە باشقا كىتابلار دىن قىسقارتىپ ئېلىندى( بۇنىڭدىن كېيىنكى ئايەتتە ئەھلى كىتاب )يەھۇدىي ۋە ناسارالار) تەۋھىدكە دەۋەت قىلىنىدۇ.

فَإِن تَوَلَّوۡاْ فَإِنَّ ٱللَّهَ عَلِيمُۢ بِٱلۡمُفۡسِدِينَ ٦٣ قُلۡ يَٰٓأَهۡلَ ٱلۡكِتَٰبِ تَعَالَوۡاْ إِلَىٰ كَلِمَةٖ سَوَآءِۭ بَيۡنَنَا وَبَيۡنَكُمۡ أَلَّا نَعۡبُدَ إِلَّا ٱللَّهَ وَلَا نُشۡرِكَ بِهِۦ شَيۡـٔٗا وَلَا يَتَّخِذَ بَعۡضُنَا بَعۡضًا أَرۡبَابٗا مِّن دُونِ ٱللَّهِۚ فَإِن تَوَلَّوۡاْ فَقُولُواْ ٱشۡهَدُواْ بِأَنَّا مُسۡلِمُونَ ٦٤ يَٰٓأَهۡلَ ٱلۡكِتَٰبِ لِمَ تُحَآجُّونَ فِيٓ إِبۡرَٰهِيمَ وَمَآ أُنزِلَتِ ٱلتَّوۡرَىٰةُ وَٱلۡإِنجِيلُ إِلَّا مِنۢ بَعۡدِهِۦٓۚ أَفَلَا تَعۡقِلُونَ ٦٥

ئەگەر ئۇلار (ئىمان ئېيتىشتىن) يەنە باش تارتسا (ئۇلار چوقۇم بۇزغۇنچىلاردۇر)، شۈبھىسىزكى، ئاللاھ بۇزغۇنچىلارنى ئوبدان بىلىدۇ [63]. (ئى پەيغەمبەر! ئۇلارغا) ئېيتقىنكى، «ئى ئەھلى كىتاب! (يەنى يەھۇدىيلار ۋە ناسارالار) پەقەت ئاللاھقىلا ئىبادەت قىلىش، ئاللاھقا ھېچ نەرسىنى شېرىك كەلتۈرمەسلىك①، ئاللاھنى قويۇپ بىر - بىرىمىزنى رەب قىلىۋالماسلىقتەك② ھەممىمىزگە ئورتاق بولغان بىر سۆزگە (يەنى تەۋھىد ئەقىدىسىگە) كېلىڭلار». (ئى ئىمان ئېيتقانلار!) ئەگەر ئۇلار (بۇ گۈزەل دەۋەتنى قوبۇل قىلىشتىن) باش تارتسا، (ئۇلارغا): «ئۇنداقتا، سىلەر بىزنىڭ مۇسۇلمان ئىكەنلىكىمىزگە گۇۋاھ بولۇڭلار» دەڭلار③ [64]. ئى ئەھلى كىتاب! (يەنى يەھۇدىيلار ۋە ناسارالار) نېمە ئۈچۈن ئىبراھىم توغرىسىدا مۇنازىرىلىشىسىلەر؟ (نېمە ئۈچۈن ئىبراھىمنى ئۆزۈڭلارنىڭ دىنىدا دەپ دەۋا قىلىسىلەر؟) ھالبۇكى، تەۋرات بىلەن ئىنجىل ئىبراھىمدىن كېيىن نازىل بولغان تۇرسا، (سۆزۈڭلارنىڭ ئاساسسىز ئىكەنلىكىنى) چۈشەنمەمسىلەر؟④ [65].

① بۇتنى، كرىستنى، ئوتنى ۋەياكى ھەر قانداق بىر نەرسىنى ئاللاھقا شېرىك قىلماسلىق ۋە بارلىق پەيغەمبەرلەر دەۋەت قىلغان بىر ئاللاھقىلا ئىبادەت قىلىشتەك ئورتاق ئەقىدىگە ئەمەل قىلايلى!

② بۇ ئايەت مۇنداق ئىككى مەسىلىگە ئىشارەت قىلىدۇ: بىرىنچى، سىلەرنىڭ ئىيسا ۋە ئۇزەير ئەلەيھىسسالاملارنى رەب قىلىۋالغانلىقىڭلار توغرا ئەمەس، ئۇلار رەب ئەمەس بەلكى ئىنساندۇر. ئىككىنچى، سىلەرنىڭ ئۆز راھىب ۋە ھىبىرلىرىڭلارنى ھالال ۋە ھارام قىلىش سالاھيىتىگە ئىگە دەپ ئېتىقاد قىلغانلىقىڭلارمۇ توغرا ئەمەس، بۇمۇ ئۇلارنى رەب قىلىۋالغانلىق ھېسابلىنىدۇ. يەنە بىر ئايەت بۇنىڭ دەلىلىدۇر: ﴿ ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ ھىبرىلىرىنى، راھىبلىرىنى (يەھۇدىيلار بىلەن ناسارالارنىڭ دىنىي باشلىقلىرىنى، ئۆلىمالىرىنى) ۋە مەريەم ئوغلى مەسىھنى مەبۇد قىلىۋالدى. (ھالبۇكى) ئۇلار (پەيغەمبەرلەر ئارقىلىق) پەقەت بىر ئىلاھقا ئىبادەت قىلىشقا بۇيرۇلغان ئىدى ﴾. (سۈرە تەۋبە 31 - ئايەت) ھالال قىلىش ۋە ھارام قىلىش ھوقۇقى پەقەت ئاللاھقىلا خاستۇر. )تەپسىر ئىبنى كەسىر ۋە فەتھۇلقەدىر(.

③ قۇرئان كەرىمنىڭ مۇشۇ ھۆكمىگە ئاساسەن، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ھىرەقلىگە مەكتۇپ ئەۋەتتى، مەزكۇر ئايەتتىكى مەزمۇن بويىچە ئۇنى ئىسلامغا دەۋەت قىلدى. مەكتۇپنىڭ تېكىستى مۇنداق ئىدى: «ناھايىتى شەپقەتلىك، مېھرىبان ئاللاھ تائالانىڭ ئىسمى بىلەن (باشلايمەن)، ئاللاھنىڭ پەيغەمبىرى مۇھەممەدتىن رۇمنىڭ كاتتىسى ھىرەقلىگە، توغرا يولغا ئەگەشكەن كىشىگە ئاللاھ تائالانىڭ سالامى بولسۇن! مۇسۇلمان بولغىن، سالامەت قالىسەن! مۇسۇلمان بولغىن، ئاللاھ سېنىڭ ئەجرىڭنى قوشلاپ بېرىدۇ! ئەگەر يۈز ئۆرۈسەڭ سېنىڭ ھۆكۈمرانلىقىڭ ئاستىدىكى بارلىق كىشىلەرنىڭ گۇناھى ساڭا يۈكلىنىدۇ» دەپ مەكتۇپقا بۇ ئايەتنى يازدى (سەھىھۇل بۇخارى 7 - ھەدىس (

بۇ ئايەتتە ئۈچ نۇقتا تىلغا ئېلىندى:

1. پەقەت ئاللاھقىلا ئىبادەت قىلىش.

2. ئۇنىڭغا ھېچ نەرسىنى شېرىك قىلماسلىق.

3. ئاللاھتىن باشقا ھېچكىمنى شەرىئەت قانۇنى تۈزگۈچى، ھالال - ھارام قىلغۇچى رەب دەپ ئېتىقاد قىلماسلىق.

بۇ ئۈچ نۇقتا «ئورتاق بولغان بىر سۆز ۋە تەۋھىد ئەقىدىسى» بولۇپ، ئەھلى كىتاب ئۇنىڭ ئاساسىدا بىرلىشىشكە چاقىرىلدى. شۇنىڭ ئۈچۈن بۈگۈنكى چېچىلىپ كەتكەن ئۈممەتنى بىرلەشتۈرۈش ئۈچۈنمۇ ئەنە شۇ ئۈچ نۇقتا ئۆز ئىچىگە ئالغان ئورتاق بىر سۆز ۋە ئەقىدىنى بىرىنچى ئاساس قىلىش لازىم.

④ يەھۇدىيلار ۋە ناسارالارنىڭ ئىبراھىم ئەلەيھىسسالام توغرىسىدا مۇنازىرىلەشكەنلىكىنىڭ سەۋەبى: يەھۇدىيلار ۋە ناسارالاردىن ئىبارەت ھەر ئىككى پىرقە ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنى ئۆزلىرىنىڭ دىنىدا ئىدى دەپ دەۋا قىلاتتى. ھالبۇكى يەھۇدىيلار ئىمان ئېيتقان تەۋرات ۋە ناسارالار ئېتىراپ قىلغان ئىنجىل ھەر ئىككىسى ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامدىن نەچچە ئەسىر كېيىن چۈشكەن ئىدى. ئۇنداقتا ئىبراھىم ئەلەيھىسسالام قانداقمۇ يەھۇدىي دىنىدا ياكى خرىستىئان دىنىدا بولسۇن؟ رىۋايەت قىلىنىشىچە، ئىبراھىم ئەلەيھىسسالام مۇسا ئەلەيھىسسالامدىن مىڭ يىل بۇرۇن ۋە ئىيسا ئەلەيھىسسالامدىن ئىككى مىڭ يىل بۇرۇن ئۆتكەن. )تەپسىر قۇرتۇبى)

هَٰٓأَنتُمۡ هَٰٓؤُلَآءِ حَٰجَجۡتُمۡ فِيمَا لَكُم بِهِۦ عِلۡمٞ فَلِمَ تُحَآجُّونَ فِيمَا لَيۡسَ لَكُم بِهِۦ عِلۡمٞۚ وَٱللَّهُ يَعۡلَمُ وَأَنتُمۡ لَا تَعۡلَمُونَ ٦٦ مَا كَانَ إِبۡرَٰهِيمُ يَهُودِيّٗا وَلَا نَصۡرَانِيّٗا وَلَٰكِن كَانَ حَنِيفٗا مُّسۡلِمٗا وَمَا كَانَ مِنَ ٱلۡمُشۡرِكِينَ ٦٧ إِنَّ أَوۡلَى ٱلنَّاسِ بِإِبۡرَٰهِيمَ لَلَّذِينَ ٱتَّبَعُوهُ وَهَٰذَا ٱلنَّبِيُّ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُواْۗ وَٱللَّهُ وَلِيُّ ٱلۡمُؤۡمِنِينَ ٦٨ وَدَّت طَّآئِفَةٞ مِّنۡ أَهۡلِ ٱلۡكِتَٰبِ لَوۡ يُضِلُّونَكُمۡ وَمَا يُضِلُّونَ إِلَّآ أَنفُسَهُمۡ وَمَا يَشۡعُرُونَ ٦٩

(ئى يەھۇدىيلار ۋە ناسارالار جامائەسى!) سىلەر شۇنداق كىشىلەر ئىكەنسىلەركى، ئۆزۈڭلار بىلىدىغان نەرسىلىرىڭلار ئۈستىدە مۇنازىرىلەشتىڭلار، ئەمدى ئۆزۈڭلار بىلمەيدىغان نەرسىلەر (ئىبراھىم ۋە ئۇنىڭ دىنى) ئۈستىدە نېمىشقا مۇنازىرىلىشىسىلەر؟ (ئىبراھىمنىڭ ئىشىدىكى ھەقىقەتنى) ئاللاھ بىلىدۇ، سىلەر بىلمەيسىلەر»① [66]. ئىبراھىم يەھۇدىيمۇ ئەمەس، ناسارامۇ ئەمەس ۋە لېكىن توغرا دىنغا ئېتىقاد قىلغۇچى (ئىتائەتمەن) مۇسۇلمان ئىدى②، مۇشرىكلاردىن ئەمەس ئىدى [67]. شەكسىزكى، ئىبراھىمغا ئەڭ يېقىن بولغانلار (ئىبراھىمنىڭ زامانىدا ۋە ئۇنىڭدىن كېيىن) ئۇنىڭغا (يەنى ئۇنىڭ يولىغا) ئەگەشكەنلەر، بۇ پەيغەمبەر (يەنى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام) ۋە (بۇ پەيغەمبەرگە) ئىمان ئېيتقانلاردۇر③. ئاللاھ مۇئمىنلەرنىڭ مەدەتكارىدۇر [68]. ئەھلى كىتابتىن بىر تۈركۈم كىشىلەر سىلەرنى ئازدۇرۇشنى ئۈمىد قىلىدۇ، ئۇلار ئەمەلىيەتتە ئۆزلىرىنىلا ئازدۇرىدۇ (بۇنىڭ ۋابالى ئۇلارغا ھەسسىلەپ ئازاب قىلىنىش بىلەن ئۆزلىرىگىلا قايتىدۇ). (لېكىن) ئۇلار بولسا (بۇنى) تۇيمايدۇ④ [69].

① سىلەر بىلىدىغان نەرسەڭلار يەنى دىنىڭلار ۋە كىتابىڭلار ھەققىدىكى دەتالاشلىرىڭلار ئاساسسىز ھەم بىمەنىدۇر.) ئالدىنقى ئايەتتە تىلغا ئېلىنغاندەك (شۇنداق تۇرۇپ، سىلەر نېمىشقا ئەزەلدىن بىلمەيدىغان ئىشلار ھەققىدە مۇنازىرىلىشىسىلەر؟ يەنى ئىبراھىم ئەلەيھىسسالام ۋە ئۇنىڭ تەۋھىد ئاساسىغا قۇرۇلغان توغرا دىنى ئۈستىدە نېمىشقا مۇنازىرىلىشىسىلەر؟

② ﴿ حَنِيۡفًا مُّسۡلِمًا ﴾ )توغرا ئەقىدىگە ئىگە خالىس مۇسۇلمان (يەنى شېرىكتىن بىزار، پەقەت بىر ئاللاھقا چوقۇنغۇچى دېگەن مەنىدە.

③ شۇنىڭ ئۈچۈن قۇرئان كەرىمدە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنىڭ دىنىغا ئەگىشىشكە بۇيرۇلدى. ﴿ باتىل دىنلاردىن ھەق دىنغا بۇرالغۇچى (يەنى ھەق دىنغا ئېتىقاد قىلغۇچى) ئىبراھىمنىڭ دىنىغا ئەگەشكىن ﴾. (سۈرە نەھل 123‏‏ - ئايەت) يەنە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇنداق دېدى: «شەكسىزكى، ھەربىر پەيغەمبەرنىڭ پەيغەمبەرلەر ئىچىدىن يېقىن دوستلىرى بولىدۇ. ئۇلارنىڭ ئىچىدىن مېنىڭ يېقىن دوستۇم مېنىڭ بوۋام ۋە مېنىڭ پەرۋەردىگارىمنىڭ دوستى (ئىبراھىم ئەلەيھىسسالام) دۇر» دەپ بۇ ئايەتنى تىلاۋەت قىلدى.) سۈنەنى تىرمىزى 2995 - ھەدىس(

④ بۇ ئايەتتە يەھۇدىيلارنىڭ مۇئمىنلەرگە ھەسەت ۋە ئۆچمەنلىك قىلىش يۈزىسىدىن ئۇلارنى ئازدۇرماقچى بولىدىغانلىقى پاش قىلىندى. شۇنىڭدەك يەنە ئۇلارنىڭ تۇيماستىن ئۆزلىرىنى ئۆزلىرى ئازدۇرىۋاتقانلىقى بايان قىلىندى.

يَٰٓأَهۡلَ ٱلۡكِتَٰبِ لِمَ تَكۡفُرُونَ بِـَٔايَٰتِ ٱللَّهِ وَأَنتُمۡ تَشۡهَدُونَ ٧٠ يَٰٓأَهۡلَ ٱلۡكِتَٰبِ لِمَ تَلۡبِسُونَ ٱلۡحَقَّ بِٱلۡبَٰطِلِ وَتَكۡتُمُونَ ٱلۡحَقَّ وَأَنتُمۡ تَعۡلَمُونَ ٧١ وَقَالَت طَّآئِفَةٞ مِّنۡ أَهۡلِ ٱلۡكِتَٰبِ ءَامِنُواْ بِٱلَّذِيٓ أُنزِلَ عَلَى ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَجۡهَ ٱلنَّهَارِ وَٱكۡفُرُوٓاْ ءَاخِرَهُۥ لَعَلَّهُمۡ يَرۡجِعُونَ ٧٢ وَلَا تُؤۡمِنُوٓاْ إِلَّا لِمَن تَبِعَ دِينَكُمۡ قُلۡ إِنَّ ٱلۡهُدَىٰ هُدَى ٱللَّهِ أَن يُؤۡتَىٰٓ أَحَدٞ مِّثۡلَ مَآ أُوتِيتُمۡ أَوۡ يُحَآجُّوكُمۡ عِندَ رَبِّكُمۡۗ قُلۡ إِنَّ ٱلۡفَضۡلَ بِيَدِ ٱللَّهِ يُؤۡتِيهِ مَن يَشَآءُۗ وَٱللَّهُ وَٰسِعٌ عَلِيمٞ ٧٣

ئى ئەھلى كىتاب! سىلەر (مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ پەيغەمبەرلىكى ھەققىدە كىتابىڭلاردا كەلگەن) ئاللاھنىڭ ئايەتلىرىگە گۇۋاھ بولۇپ تۇرۇپ، نېمىشقا ئۇلارنى ئىنكار قىلىسىلەر؟① [70]. ئى ئەھلى كىتاب! نېمە ئۈچۈن ھەقنى باتىلغا ئارىلاشتۇرىسىلەر ۋە بىلىپ تۇرۇپ ھەقنى (يەنى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ كىتابلىرىڭلاردىكى سۈپىتىنى) يوشۇرىسىلەر؟② [71]. ئەھلى كىتابتىن بىر تۈركۈمى: «مۇئمىنلەرگە نازىل قىلىنغان ۋەھيىگە ئەتىگەندە ئىمان ئېيتىڭلار، كەچقۇرۇنلۇقى يېنىۋېلىڭلار، (شۇنداق قىلساڭلار) ئۇلار (ئىمانىدىن) يېنىشى مۇمكىن③. سىلەرنىڭ دىنىڭلارغا ئەگەشكەنلەردىن باشقا ھېچكىمگە ئىشەنمەڭلار» ④دېدى. (ئى پەيغەمبەر!) ئېيتقىنكى، «ھەقىقەتەن، توغرا يول ئاللاھنىڭ يولىدۇر»⑤. (يەھۇدىيلار ئۆزئارا بىر ـ بىرىگە) «بىرەرسىگە سىلەرگە بېرىلگەنگە ئوخشاش ۋەھىي بېرىلىشىگە ياكى ئۇلارنىڭ (يەنى مۇسۇلمانلارنىڭ قىيامەت كۈنى) پەرۋەردىگارىڭلارنىڭ دەرگاھىدا (مۇنازىرىدە) سىلەرگە قارشى دەلىل قىلىۋېلىشىغا⑥ (ئىشەنمەڭلار، ئېتىراپ قىلماڭلار دېيىشتى). (ئى پەيغەمبەر!) ئېيتقىنكى، «پەزل ـ كەرەم (يەنى پەيغەمبەرلىك) ئاللاھنىڭ ئىلكىدىدۇر. ئاللاھ ئۇنى خالىغان كىشىگە بېرىدۇ». ئاللاھ (نىڭ پەزلى) كەڭدۇر، (ئاللاھ) ھەممىنى بىلگۈچىدۇر [72ـ73].

① «گۇۋاھ بولۇپ تۇرۇپ» يەنى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ھەق پەيغەمبەرلىكى ۋە راستچىللىقىنى بىلىپ تۇرۇپ نېمىشقا ئىنكار قىلىسىلەر؟ دېمەكتۇر.

② بۇ ئايەتتە يەھۇدىيلارنىڭ ئىككى چوڭ جىنايىتى پاش قىلىنىپ، ئۇلارغا بۇ جىنايەتلەردىن قول ئۈزۈشكە چاقىرىق قىلىنىۋاتىدۇ. بىرىنچى جىنايىتى: كىشىلەر ھەق بىلەن باتىلنى ئايرىيالماي قالسۇن دەپ راست بىلەن يالغاننى، توغرا بىلەن خاتانى بىر - بىرىگە ئارىلاشتۇرىۋېتىش. ئىككىنچى جىنايىتى: ھەقنى يوشۇرۇش. يەنى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ ھەق پەيغەمبەرلىكى ھەققىدىكى تەۋراتتا كەلگەن سۈپەتلىرىنى كىشىلەردىن يوشۇرۇش. دېمەك ئۇلار ئازراق بولسىمۇ ئۆزلىرى تەرەپتىن ئۇنىڭ راست پەيغەمبەرلىكىنى ئىزھار قىلماسلىققا ئۇرۇناتتى. بۇ ئىككى جىنايەتنى ئۇلار بىلىپ تۇرۇپ سادىر قىلغانلىقتىن ئۇلارنىڭ بەخىتسىزلىكى ئىككى ھەسسە بولۇپ كەتكەن ئىدى. ئۇلارنىڭ بۇ جىنايى قىلمىشلىرى سۈرە بەقەرەدىمۇ بايان قىلىنغان. ﴿ ھەقنى باتىلغا (يەنى ئاللاھ نازىل قىلغان ھەقىقەتنى ئۆزۈڭلار ئويدۇرۇپ چىققان نەرسىگە) ئارىلاشتۇرماڭلار، ھەقنى بىلىپ تۇرۇپ يوشۇرماڭلار ﴾. (سۈرە بەقەر 42‏ - ئايەت) بۇ يەردىكى «ئەھلى كىتاب» دېگەن سۆز بەزى تەپسىرشۇناسلارنىڭ قارىشىچە ئومۇمىي بولۇپ، يەھۇدىي ۋە خرىستىئان ھەر ئىككىسىنى كۆرسىتىدۇ. يەنى ھەر ئىككىسى بۇ جىنايەتتىن قول ئۈزۈشكە بۇيرۇلغان. ئەمما بەزىلەرنىڭ قارىشىچە ئۇنىڭدىن پەقەت مەدىنىدە ياشايدىغان يەھۇدىي قەبىلىلىرى كۆزدە تۇتۇلىدۇ. ئۇلار بەنۇ قۇرەيزە، بەنۇ نەزىر ۋە بەنۇ قەينۇقا قاتارلىق قەبىلىلەر بولۇپ، بۇ سۆز ئۇلارغا توغرا چۈشىدۇ. چۈنكى مەزكۇر قەبىلىلەر مۇسۇلمانلار بىلەن بىۋاستە ئالاقە قىلىدىغان ۋە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا قارشى ھەرىكەت قىلىدىغانلار ئىدى.

③ بۇ يەردە يەھۇدىيلارنىڭ يەنە بىر مىكرى بايان قىلىندى. يەھۇدىيلار مۇسۇلمانلارنى قايمۇقتۇرۇپ ئازدۇرۇش ئۈچۈن مۇنداق ھىيلە – مىكىر پىلانلاشقانىدى. ئۇلار ئۆزئارا بىر - بىرىگە: ئەتىگەندە ئىمان ئېيتىپ قويۇپ، كەچقۇرۇندا يېنىۋېلىڭلار! شۇنداق قىلساڭلار، مۇسۇلمانلارنىڭ دىللىرىدا ئىسلامغا قارىتا شەك پەيدا بولىدۇ، سىلەرنىڭ ئىسلامنى قوبۇل قىلغاندىن يېنىۋالغانلىقىڭلارغا قاراپ، يەھۇدىيلار ئىسلام دىنىدا بىرەر كەمچىلىك ۋە خاتانى بايقىغان بولىشى مۇمكىن، دېگەن ئويغا كېلىدۇ، دېيىشكەن ئىدى.

④ ئۇلار ئۆز ئارا مۇنداق دېيىشكەن ئىدى: سىلەر تاشقى جەھەتتىن مۇسۇلمان بولغانلىقىڭلارنى ئىزھار قىلىڭلار، ئۆزۈڭلارنىڭ دىنداشلىرى (يەھۇدىيلار(دىن باشقا ھېچكىمنىڭ سۆزىگە ئىشەنمەڭلار.

⑤ بۇ بىر قىستۇرۇما جۈملە بولۇپ، ئۇنىڭ ئالدىنقى ۋە كېيىنكى جۈملىلەر بىلەن مۇناسىۋىتى يوق. ئۇنىڭدىن پەقەت ئۇلارنىڭ ھىيلە - مىكرىنىڭ ئەسلىي ھەقىقىتىنى پاش قىلىش ۋە ئۇلارنىڭ ھىيلە - مىكرىنىڭ ئەمەلگە ئاشمايدىغانلىقىنى بىلدۈرۈپ قويۇش مەقسەت قىلىنغان. چۈنكى ھىدايەت بولسا ئاللاھنىڭ ئىلكىدە، ئاللاھ كىمگە ھىدايەت ئاتا قىلسا ياكى ھىدايەت ئاتا قىلىشنى خالىسا، سىلەرنىڭ ھىيلە - مىكىرلىرىڭلار ئۇنىڭ يولىنى توسۇپ قالالمايدۇ.

⑥ بۇمۇ يەھۇدىيلارنىڭ سۆزلىرى بولۇپ، «ئىشەنمەڭلار» دېگەن جۈملىگە باغلىنىدۇ. يەنى سىلەرگە پەيغەمبەر ۋە شەرىئەت كەلگەندەك، باشقىلارغىمۇ پەيغەمبەر ۋە شەرىئەت كېلىدىغانلىقىنى ئېتىراپ قىلماڭلار! يەھۇدىي دىنىدىن باشقا دىننىڭ توغرا بولىدىغانلىقىنىمۇ ئېتىراپ قىلماڭلار ۋە ئىشەنمەڭلار!

يَخۡتَصُّ بِرَحۡمَتِهِۦ مَن يَشَآءُۗ وَٱللَّهُ ذُو ٱلۡفَضۡلِ ٱلۡعَظِيمِ ٧٤

ئاللاھ رەھمىتىنى ئۆزى خالىغان كىشىگە خاس قىلىدۇ، ئاللاھ ئۇلۇغ پەزل ئىگىسىدۇر① [74].

① بۇ ئايەتنىڭ ئىككى خىل مەنىسى بايان قىلىنغان، بىرىنچىسى: يەھۇدىيلارنىڭ ئۆلىمالىرى شاگىرتلىرىغا: ئەتىگەندە ئىمان ئېيتىڭلار، كەچقۇرۇنلۇقى يېنىۋىلىڭلار، شۇنداق قىلساڭلار، راست مۇسۇلمان بولغانلارمۇ شەكلىنىپ دىندىن يانىدۇ، دەيتتى. ئۇلار يەنە شاگىرتلىرىغا: تاشقى جەھەتتىن مۇسۇلمان بولۇڭلار، ئىچكى جەھەتتىن ھەقىقىي مۇسۇلمان بولماڭلار، پەقەت يەھۇدىي دىنىدا چىڭ تۇرۇڭلار، سىلەرگە بېرىلگەن دىن، ۋەھىي، شەرىئەت ۋە ئىلىم - پەزىلەتلەر باشقىلارغىمۇ بېرىلىدۇ دەپ ئويلىماڭلار، ئۆزۈڭلاردىن باشقىلارنىڭ ھەق ئۈستىدە ئىكەنلىكىنى ئېتىراپ قىلماڭلار، ئۇنداق قىلساڭلار، ئاللاھنىڭ دەرگاھىدا ئۆزۈڭلەرگە قارشى پاكىت بولۇپ قالىدۇ ۋە يولۇڭلارنىڭ خاتا بولغانلىقىنى مۇئەييەنلەشتۈرىدۇ، دەپ تاپىلايتتى. بۇ مەنىگە ئاساسەن، بۇ ئايەتتىكى قىستۇرما جۈملىدىن باشقا ﴿ عِنۡدَ رَبِّكُم ﴾غىچە كەلگەن پۇتۇن جۈملە يەھۇدىيلارنىڭ سۆزى بولىدۇ.

ئىككىنچى مەنىسى: بۇ يەھۇدىيلارغا قارىتىلغان خىتاب بولىدۇ. يەنى ئى يەھۇدىيلار! سىلەرنىڭ ھەقىقەتنى باسۇرماق ۋە يوقاتماق ئۈچۈن ئىشلىتىۋاتقان ھىيلە - مىكىرلىرىڭلارنىڭ ئارقىسىدا مۇنداق ئىككى غەرەز بار: بىرى، سىلەرگە بېرىلگەن دىن، ۋەھىي، شەرىئەت ۋە ئىلىم - پەزىلەتلەرنىڭ باشقىلارغىمۇ بېرىلىپ قېلىشىدىن ئەنسىرەپ، ھەسەتخورلۇق يۈزىسىدىن ھەقنى بۇرمىلاشقا ۋە يوقىتىشقا ئۇرۇنىۋاتىسىلەر، يەنە بىرى، سىلەر بۇ ھەقىقەت ئومۇملىشىپ، ئىسلام دەۋىتى كېڭىيىپ كەتسە، سىلەرنىڭ دۇنيادىكى مەرتىۋەڭلەرنىڭ يوقىلىشىدىن، ھەقنى يوشۇرغانلىقىڭلارنىڭ پاش بولۇپ قېلىشىدىن ھەمدە بۇنى مۇسۇلمانلار ئاللاھنىڭ دەرگاھىدا سىلەرگە قارشى پاكىت قىلىشىدىن قورقۇۋاتىسىلەر. سىلەر شۇنى بىلىپ قويۇشۇڭلار كېرەككى، دىن ۋە شەرىئەت ئاللاھنىڭ پەزلى ۋە مەرھەمىتىدۇر، ئۇ ھېچكىمنىڭ مىراسى ئەمەس، ئاللاھ ئۇنى كىمگە بېرىشنى خالىسا، شۇنىڭغا بېرىدۇ. ئۇنى كىمگە بېرىش كېرەكلىكىنى ئاللاھ ئوبدان بىلىدۇ.

۞ وَمِنۡ أَهۡلِ ٱلۡكِتَٰبِ مَنۡ إِن تَأۡمَنۡهُ بِقِنطَارٖ يُؤَدِّهِۦٓ إِلَيۡكَ وَمِنۡهُم مَّنۡ إِن تَأۡمَنۡهُ بِدِينَارٖ لَّا يُؤَدِّهِۦٓ إِلَيۡكَ إِلَّا مَا دُمۡتَ عَلَيۡهِ قَآئِمٗاۗ ذَٰلِكَ بِأَنَّهُمۡ قَالُواْ لَيۡسَ عَلَيۡنَا فِي ٱلۡأُمِّيِّـۧنَ سَبِيلٞ وَيَقُولُونَ عَلَى ٱللَّهِ ٱلۡكَذِبَ وَهُمۡ يَعۡلَمُونَ ٧٥ بَلَىٰۚ مَنۡ أَوۡفَىٰ بِعَهۡدِهِۦ وَٱتَّقَىٰ فَإِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلۡمُتَّقِينَ ٧٦ إِنَّ ٱلَّذِينَ يَشۡتَرُونَ بِعَهۡدِ ٱللَّهِ وَأَيۡمَٰنِهِمۡ ثَمَنٗا قَلِيلًا أُوْلَٰٓئِكَ لَا خَلَٰقَ لَهُمۡ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ وَلَا يُكَلِّمُهُمُ ٱللَّهُ وَلَا يَنظُرُ إِلَيۡهِمۡ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِ وَلَا يُزَكِّيهِمۡ وَلَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ ٧٧

ئەھلى كىتابنىڭ ئارىسىدىن بەزى كىشىلەر باركى، ئۇنىڭغا كۆپ پۇل - مال ئامانەت قويساڭمۇ ساڭا ئۇنى قايتۇرۇپ بېرىدۇ؛ ئۇلاردىن يەنە بەزى كىشىلەرمۇ باركى، ئۇنىڭغا بىر دىنار ئامانەت قويساڭمۇ ئۇنىڭ بېشىدا تىكىلىپ تۇرمىغۇچە (يەنى قايتا ـ قايتا سۈيلىمىگۇچە) ئۇنى ساڭا قايتۇرۇپ بەرمەيدۇ. بۇ شۇنىڭ ئۈچۈنكى، ئۇلار: «ئۈممىيلەرنىڭ پۇل – مېلىنى يەۋالساق بىزگە گۇناھ بولمايدۇ (يەنى بىزنىڭ دىنىمىزدا بولمىغانلارنىڭ پۇل - ماللىرى بىزگە ھارام ئەمەس)» دەيدۇ، ئۇلار بىلىپ تۇرۇپ ئاللاھ نامىدىن يالغاننى توقۇيدۇ① [75]. ئىش ھەرگىز ئۇنداق بولمايدۇ (يەنى ئۇلار باشقا دىندىكىلەرگە زۇلۇم قىلسا گۇناھ بولىدۇ). كىمىكى ئەھدىگە ۋاپا قىلسا ۋە گۇناھتىن ساقلانسا، ئاللاھ (ئەنە شۇنداق) تەقۋادارلارنى ياخشى كۆرىدۇ② [76]. ئاللاھقا بەرگەن ئەھدىنى ۋە قەسەملىرىنى ئازغىنە مەنپەئەتكە تېگىشىدىغانلارغا ئاخىرەتتە (ياخشىلىقتىدىن) ھېچقانداق نېسىۋە يوقتۇر. قىيامەت كۈنى ئاللاھ ئۇلارغا (ئۇلارنى خۇش قىلىدىغان) گەپ قىلمايدۇ، ئۇلارغا (رەھمەت كۆزى بىلەن) قارىمايدۇ، ئۇلارنى (گۇناھلىرىدىن) پاكلىمايدۇ، ئۇلارغا قاتتىق ئازاب بار③ [77].

① ﴿ الۡاُمِّيّٖنَ ﴾ «ئۇممىيلەر» دېگەندە بىلىمسىز، ساۋاتسىز ئەرەب مۇشرىكلىرى كۆزدە تۇتۇلىدۇ. يەھۇدىيلارنىڭ خىيانەتكار كىشىلىرى: ئەرەبلەر مۇشرىك بولغانلىقى ئۈچۈن ئۇلارنىڭ پۇل - ماللىرىنى ئېلىۋېلىش ۋە خىيانەت قىلىش بىزگە جايىز، بۇنىڭغا ھېچ گۇناھ بولمايدۇ، دەپ دەۋا قىلاتتى. بۇ ئايەتتە ئۇلارنىڭ بىلىپ تۇرۇپ، ئاللاھ نامىدىن يالغاننى توقۇيدىغان يالغانچىلار ئىكەنلىكى بايان قىلىندى. ئاللاھ قانداقمۇ باشقىلارنىڭ مال - مۈلۈكىگە خىيانەت قىلىشقا رۇخسەت قىلسۇن؟ مۇپەسسىرلەر مۇنداق نەقىل كەلتۈرگەن: پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بۇ سۆزنى ئاڭلىغاندا مۇنداق دېگەن: «ئاللاھنىڭ دۈشمەنلىرى يالغان ئېيتتى، جاھلىيىەت دەۋرىدىكى ئامانەتتىن باشقا بارلىق جازانىگە ئالاقىدار مۇئامىلىلەر بىكار قىلىنىدۇ، ئامانەت ھەر قانداق ئەھۋالدا چوقۇم ئىگىسىگە قايتۇرىلىدۇ، مەيلى ئىگىسى ياخشى ئادەم بولسۇن ياكى يامان ئادەم بولسۇن». (تەپسىر ئىبنى كەسىر ۋە فەتھۇلقەدىر) ئەپسۇسكى كۈنىمىزدە بەزى مۇسۇلمانلارمۇ يەھۇدىيلارغا ئوخشاش، مۇشرىكلارنىڭ پۇل - مېلىنى يەۋېلىش ئۈچۈن دارۇلھەربتە (ئۇرۇش بولۇۋاتقان يۇرتتا( جازانە قىلىش جايىز، ئۇرۇشقانلارنىڭ مال - مۈلكى ھارام ئەمەس دەپ قارايدۇ. بۇ توغرا ئەمەس.

② «كىمكى ئەھدىگە ۋاپا قىلسا» يەنى كىمكى ئەھلى كىتاب بىلەن قىلغان ئەھدىگە ۋاپا قىلسا ياكى ھەربىر پەيغەمبەر ئارقىلىق ئۇنىڭ ئۈممىتىدىن مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامغا ئىمان كەلتۈرۈش ھەققىدە ئېلىنغان ئەھدىگە ۋاپا قىلسا، «گۇناھتىن ساقلانسا» يەنى ھارام ئىشلاردىن ساقلانسا ۋە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بۇيرىغان ئىشلارنى ئادا قىلسا، ئەنە شۇنداق كىشىلەر ئاللاھنىڭ ئازابىدىن ئەمىن تېپىپلا قالماستىن يەنە ئاللاھقا ئەڭ سۆيۈملۈك بەندىلەردىن بولىدۇ.

③ بۇ يەردە مەزكۇر كىشىلەرنىڭ ئەكسىچە يول تۇتقانلارنىڭ ئەھۋالى بايان قىلىنۋاتىدۇ. ئۇلار ئىككى قىسىم بولۇپ، بىرىنچىسى: ئازغىنە مەنپەئەتنى كۆزلەپ، ئاللاھقا بەرگەن ئەھدىسى ۋە قەسەملىرىگە خىلاپلىق قىلىپ، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا ئىمان ئېيتمىغان كىشىلەردۇر. ئىككىنچىسى: يالغان قەسەم بىلەن مال ساتقۇچى ياكى باشقىلارنىڭ پۇل - ماللىرىغا خىيانەت قىلغۇچىلاردۇر. )تەپسىر ئىبنى كەسىر ۋە فەتھۇلقەدىر( پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇنداق دېگەن: «كىمكى بىراۋنىڭ مال - مۈلكىنى ئېلىۋېلىش ئۈچۈن يالغان قەسەم ئىچسە، ئۇ ئاللاھ تائالا بىلەن، ئاللاھ تائالا ئۇنىڭغا غەزەپ قىلغان ھالەتتە، ئۇچرىشىدۇ». )سەھىھۇل بۇخارى 2356 - ھەدىس، سەھىھ مۇسلىم 138 - ھەدىس( پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام يەنە بىر ھەدىستە مۇنداق دېگەن: «ئاللاھ تائالا قىيامەت كۈنى سۆزلىمەيدىغان، قارىمايدىغان ۋە (گۇناھلىرىنى) پاكلىمايدىغان ئۈچ تۈرلۈك كىشى بولۇپ، ئۇلارغا قاتتىق ئازاب باردۇر. ئۇلار: مۇساپىرغا ئۆزىدىكى ئارتۇق سۇنى بەرمىگەن كىشى. يالغان قەسەم ئىچىپ بىر نەرسە ساتقان كىشى. خەلىپىگە دۇنيالىق ئۈچۈن بەيئەت قىلغان كىشى». (سەھىھ مۇسلىم 106 - ھەدىس (ئۇنىڭدىن باشقا كۆپ ھەدىسلەردە بۇ نۇقتا بايان قىلىنغان.

وَإِنَّ مِنۡهُمۡ لَفَرِيقٗا يَلۡوُۥنَ أَلۡسِنَتَهُم بِٱلۡكِتَٰبِ لِتَحۡسَبُوهُ مِنَ ٱلۡكِتَٰبِ وَمَا هُوَ مِنَ ٱلۡكِتَٰبِ وَيَقُولُونَ هُوَ مِنۡ عِندِ ٱللَّهِ وَمَا هُوَ مِنۡ عِندِ ٱللَّهِۖ وَيَقُولُونَ عَلَى ٱللَّهِ ٱلۡكَذِبَ وَهُمۡ يَعۡلَمُونَ ٧٨ مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَن يُؤۡتِيَهُ ٱللَّهُ ٱلۡكِتَٰبَ وَٱلۡحُكۡمَ وَٱلنُّبُوَّةَ ثُمَّ يَقُولَ لِلنَّاسِ كُونُواْ عِبَادٗا لِّي مِن دُونِ ٱللَّهِ وَلَٰكِن كُونُواْ رَبَّٰنِيِّـۧنَ بِمَا كُنتُمۡ تُعَلِّمُونَ ٱلۡكِتَٰبَ وَبِمَا كُنتُمۡ تَدۡرُسُونَ ٧٩

ئەھلى كىتابتىن بىر تۈركۈمى كىتابتا بولمىغان نەرسىلەرنى، سىلەرنىڭ كىتابتا بار ئىكەن دەپ ئويلىشىڭلار ئۈچۈن، تىللىرىنى تولغاپ تۇرۇپ ئوقۇيدۇ ۋە ئۇنى ئاللاھ تەرىپىدىن نازىل بولغان دەيدۇ. ھالبۇكى، ئۇ ئاللاھ تەرىپىدىن نازىل بولغان ئەمەس، ئۇلار بىلىپ تۇرۇپ ئاللاھ نامىدىن يالغاننى توقۇيدۇ① [78]. ئاللاھ كىتاب، ھېكمەت ۋە پەيغەمبەرلىك ئاتا قىلغان بىر ئىنساننىڭ كىشىلەرگە: «ئاللاھنى قويۇپ ماڭا بەندە بولۇڭلار» دېيىشى مۇمكىن ئەمەس. لېكىن (ئۇ ئىنسان): «سىلەر كىتابنى ئۆگەتكەنلىكىڭلار ۋە ئۆگەنگەنلىكىڭلار ئۈچۈن②، (ئۆگەنگەنلىرىگە ئەمەل قىلىدىغان) رەببانىي ئالىم بولۇڭلار»③ (دەيدۇ) [79].

① بۇ ئايەتتە ئاللاھنىڭ كىتابى )تەۋرات(نىڭ سۆزلىرىنى ئۆزگەرتىۋېتىپلا قالماستىن يەنە تېخى ئىككى جىنايەت سادىر قىلغان بىر قىسىم يەھۇدىيلارنىڭ قىلمىشلىرى تىلغا ئېلىندى. ئۇ ئىككى جىنايەتنىڭ بىرى: ئۇلار كىتابتا بولمىغان نەرسىلەرنى تىللىرىنى ئەگرى - بۈگرى قىلىپ ئوقۇپ، كىشىلەرگە ئاڭلىغانلىرىنى كىتابتا بار ئىكەن، دېگەن ئويغا كەلتۈرەتتى. يەنە بىرى: ئۇلار ئۆزلىرىنىڭ يالغان - ياۋىداق سۆزلىرىنى ئاللاھ تەرەپتىن كەلگەن دەپ دەۋا قىلاتتى.

ئەپسۇسلىنارلىقى شۇكى، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ئۈممەتلىرىنىڭ ئىچىدىمۇ شۇنداق كىشىلەر باركى، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ «سىلەر ئىلگىرىكىلەرنىڭ يوللىرىغا ئىزمۇئىز ئەگىشىپ كېتىپ قالىسىلەر» دېگەن سۆزىگە ئۇيغۇن كەلگەندەك، دۇنيالىق مەنپەئەت، گۇرۇھۋازلىق ياكى فىقھىي ئىجتىھاد قىلماسلىقتەك سەۋەبلەر تۈپەيلى قۇرئان كەرىمنىڭ مەنىسىنى بۇرمىلايدۇ. ئۇلار قۇرئان ئايەتلىرىنى توغرا ئوقۇيدۇ ئەمما شەرھىدە ئۆزلىرىنىڭ خاتا قاراشلىرىنى بايان قىلىدۇ. كىشىلەر ئۇلارنى قۇرئاندىكى مەسىلىنى بايان قىلىۋاتىدۇ دەپ ئويلاپ قالىدۇ، ھالبۇكى ئۇلار بايان قىلغان مەسىلىنىڭ قۇرئان بىلەن ھېچ ئالاقىسى بولمايدۇ ياكى ئۇلار ئايەتنىڭ مەنىسىنى بۇرمىلايدۇ ۋە ئايەتكە ماسلاشتۇرۇپ باشقا مەسىلىنى بايان قىلىدۇ ھەمدە ئۇنى ئاللاھ تەرەپتىن كەلگەن ھۆكۈمدەك كۆرسىتىشكە ئۇرۇنىدۇ. ئاللاھ بىزنى ئۇنىڭدىن ساقلىسۇن، ئامىن.

② يەنى ئاللاھنىڭ كىتابىنى ئۆگىتىش ۋە ئۆگىنىش ئارقىلىق رەببىڭلارغا تېخىمۇ يېقىن تەقۋادار ۋە پەرھىزكارلار بولۇڭلار. مەلۇم بولدىكى، ئاللاھنىڭ كالامىنى بىلىدىغانلار باشقىلارغىمۇ ئۆگىتىشى زۆرۈردۇر. بۇ ئايەتنىڭ مەنىسىدىن ئايان بولدىكى، پەيغەمبەرلەرنىڭ كىشىلەرگە ماڭا ئىبادەت قىلىڭلار دەپ ئەمر قىلىش ھوقۇقى يوق تۇرسا، باشقا كىشىلەردە قانداقمۇ ئۇنداق ھوقۇق بولسۇن؟ )تەپسىر ئىبنى كەسىر)

③ بۇ يەردە ناسارالارغا مۇناسىۋەتلىك بىر مەزمۇن بايان قىلىنىۋاتىدۇ. ئۇلار ئىيسا ئەلەيھىسسالامنى ئىلاھ قىلىۋالدى. ھالبۇكى ئۇ كىتاب، ھېكمەت ۋە پەيغەمبەرلىك ئاتا قىلىنغان بىر ئىنسان ئىدى. بۇنداق بىر ئىنسان ھەرگىزمۇ كىشىلەرگە ئاللاھنى قويۇپ، ماڭا ئىبادەت قىلىڭلار، ماڭا بەندە بولۇڭلار دەپ دەۋا قىلالمايدۇ، بەلكى ئۇ كىشىلەرگە: رەببىڭلارغا ئىخلاسمەن رەببانىي - خۇداگۇيلاردىن بولۇڭلار، دەيدۇ. ﴿ رَبَّانِيّٖنَ ﴾ دىللىرى رەببىگە باغلانغان كىشىلەر، رەببىگە مۇخلىس كىشىلەر، رەببىنىڭ ئەھكاملىرىنى تەلىم بېرىش ئارقىلىق كىشىلەرنى تەربىيلىگۈچىلەر، فەقىھ، ئۆلىما ۋە ھۆكۈمالار دېگەن مەنىلەردە كېلىدۇ. بۇ يەردە ئۇ سۆزگە ئەلىف ۋە نۇن ھەرپلىرىنىڭ قوشۇلغانلىقى ئاشۇرما دەرىجىدىكى سۈپەت بولغانلىقى ئۈچۈندۇر. (فەتھۇلقەدىر ۋە باشقا تەپسىرلەر)

وَلَا يَأۡمُرَكُمۡ أَن تَتَّخِذُواْ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةَ وَٱلنَّبِيِّـۧنَ أَرۡبَابًاۚ أَيَأۡمُرُكُم بِٱلۡكُفۡرِ بَعۡدَ إِذۡ أَنتُم مُّسۡلِمُونَ ٨٠ وَإِذۡ أَخَذَ ٱللَّهُ مِيثَٰقَ ٱلنَّبِيِّـۧنَ لَمَآ ءَاتَيۡتُكُم مِّن كِتَٰبٖ وَحِكۡمَةٖ ثُمَّ جَآءَكُمۡ رَسُولٞ مُّصَدِّقٞ لِّمَا مَعَكُمۡ لَتُؤۡمِنُنَّ بِهِۦ وَلَتَنصُرُنَّهُۥۚ قَالَ ءَأَقۡرَرۡتُمۡ وَأَخَذۡتُمۡ عَلَىٰ ذَٰلِكُمۡ إِصۡرِيۖ قَالُوٓاْ أَقۡرَرۡنَاۚ قَالَ فَٱشۡهَدُواْ وَأَنَا۠ مَعَكُم مِّنَ ٱلشَّٰهِدِينَ ٨١

شۇنىڭدەك ئۇنىڭ پەرىشتىلەرنى، پەيغەمبەرلەرنى رەب قىلىۋېلىشىڭلارغا بۇيرۇشىمۇ مۇمكىن ئەمەس. مۇسۇلمان بولغىنىڭلاردىن كېيىن پەيغەمبىرىڭلار سىلەرنى كۇفرىغا بۇيرۇمدۇ؟① [80]. ئۆز ۋاقتىدا ئاللاھ پەيغەمبەرلەردىن: «مەن سىلەرگە قانداقلا بىر كىتاب ۋە ھېكمەت ئاتا قىلسام، كېيىن سىلەرگە ئۆزۈڭلاردىكى شۇ نەرسىلەرنى (يەنى كىتاب بىلەن ھېكمەتنى) تەستىقلىغۇچى پەيغەمبەر (مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام) كەلسە، ئۇنىڭغا ئەلۋەتتە ئىمان ئېيتىشىڭلار كېرەك ۋە چوقۇم ياردەم بېرىشىڭلار كېرەك»دەپ چىن ئەھدە ئالغان ئىدى②. ئاللاھ: «بۇ ئەھدەمنى ئىقرار (يەنى ئېتىراپ) قىلدىڭلارمۇ؟ شۇنىڭ ئۈچۈن (يەنى بۇ ئىش ئۈچۈن ماڭا بەرگەن) ئەھدىنى قوبۇل قىلدىڭلارمۇ؟» دېگەندە، ئۇلار: «ئىقرار  قىلدۇق (قوبۇل قىلدۇق)» دېگەن ئىدى. ئاللاھ: «ئۇنداقتا، بۇنىڭغا (يەنى ئۆزۈڭلارنىڭ ۋە تەۋەلىرىڭلارنىڭ ئېتىراپ قىلغانلىقىغا) گۇۋاھ بولۇڭلار، مەنمۇ سىلەر بىلەن بىللە گۇۋاھ بولغۇچىلاردىندۇرمەن» دېدى [81].

① پەيغەمبەرلەرنى ۋە پەرىشتىلەرنى )ياكى باشقا ھەر قانداق بىرىنى( ئىلاھىي سۈپەتلەرگە ئىگە دەپ ئېتىقاد قىلىش كۇفرىلىقتۇر. سىلەر مۇسۇلمان بولغاندىن كېيىن پەيغەمبەر سىلەرنى قانداقمۇ كۇفرىغا بۇيرىسۇن؟ چۈنكى پەيغەمبەرنىڭ ۋەزىپىسى شېرىكى يوق بىر ئاللاھقا ئىبادەت قىلىشقا دەۋەت قىلىشتۇر. بەزى مۇپەسسىرلەر بۇ ئايەتنىڭ چۈشۈش سەۋەبى ھەققىدە مۇنداق دېگەن: بىر قىسىم كىشىلەر پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن ئۆزىگە سەجدە قىلىشقا رۇخسەت قىلىشنى سورىغاندا، بۇ ئايەت نازىل بولغان. (فەتھۇلقەدىر) باشقا مۇپەسسىرلەر مۇنداق سەۋەبنى بايان قىلغان: يەھۇدىي ۋە ناسارالارنىڭ ھىبىرلىرى ۋە راھىبلىرى بىرلىشىپ، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا: ناسارالار ئىيساغا ئىبادەت قىلغاندەك ساڭا ئىبادەت قىلىشىمىزنى خالامسەن ۋە بىزنى شۇنىڭدا دەۋەت قىلامسەن؟ دېگەندە، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام: ئاللاھنىڭ غەيرىيگە ئىبادەت قىلىشتىن ياكى باشقىلارنى شۇنداق قىلىشقا دەۋەت قىلىشتىن پاناھ تىلەيمەن. ئاللاھ مېنى ئۇنداق قىلىش ئۈچۈن ئەۋەتكىنى يوق ھەم ئۇنداق قىلىشقا بۇيرىغىنىمۇ يوق، دېدى. شۇ چاغدا بۇ ئايەت نازىل بولدى. )تەپسىر ئىبنى كەسىر، سىيرەت ئىبنى ھىشامدىن(

② يەنى ھەر بىر پەيغەمبەردىن ئەھدە ئېلىندىكى، ئۇنىڭ پەيغەمبەرلىك دەۋرىدە يەنە بىر پەيغەمبەر كەلسە، ئۇنىڭغا ئىمان كەلتۈرۈش ۋە ياردەم بېرىش زۆرۈردۇر. ئەگەر بىر پەيغەمبەرگە ئۆزى ھايات ۋاقتىدا كەلگەن يەنە بىر پەيغەمبەرگە ئىمان كەلتۈرۈش زۆرۈر بولسا، ئۇنىڭ ئۈممەتلىرى ئۈچۈنمۇ يېڭى پەيغەمبەرگە ئىمان كەلتۈرۈش تېخىمۇ بەكرەك زۆرۈر بولىدۇ. بەزى مۇپەسسىرلەر ﴿ رَسُوۡلٌ مُّصَدِّقٌ ﴾ «ئېتىراپ قىلغۇچى بىر پەيغەمبەر» دېگەندىن مۇئەييەن " الرَّسُوْلُ " يەنى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام كۆزدە تۇتۇلىدۇ دەپ ئالدى، يەنى ئاللاھ تائالا مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام توغرۇلۇق بارلىق پەيغەمبەرلەردىن، ئەگەر ئۇلارنىڭ دەۋرىدە مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام پەيغەمبەر قىلىنىپ ئەۋەتىلسە، ئۆزلىرىنىڭ پەيغەمبەرلىكىگە خاتىمە بېرىپ، ئۇنىڭغا ئىمان كەلتۈرۈشكە ئەھدە ئالدى. ئومۇمەن ئالغاندا بۇ يەردىكى ئىككىنچى ئۇقۇم بىرىنچى ئۇقۇمغا كىرىپ كېتىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن قۇرئاننىڭ لەۋزى ئىتىبارى بىلەن بىرىنچى ئۇقۇم ئەڭ توغرا دەپ قارىلىدۇ. بىرىنچى ئۇقۇمدىنمۇ ئايان بولدىكى، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ پەيغەمبەرلىك مەشئىلى يانغاندىن كېيىن باشقا ھېچبىر پەيغەمبەرنىڭ مەشئىلى يانسا بولمايدۇ. مەسىلەن، ھەدىستە مۇنداق كەلگەن: پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام بىر قېتىم ئۆمەر رەزىيەللاھۇ ئەنھۇنىڭ قولىدا تەۋراتنىڭ بىر ۋارىقىنى كۆرۈپ ئاچچىقلاپ مۇنداق دېگەن: «جېنىم ئىلكىدە بولغان زات بىلەن قەسەمكى، ئەگەر مۇسا تىرىلىپ كەلسە، سىلەر مېنى تاشلاپ، ئۇنىڭغا ئەگىشىپ كەتسەڭلار، چوقۇم ئېزىپ كەتكەن بولاتتىڭلار». (مۇسنەدى ئەھمەد 4 – توم، 266 - بەت، سۈنەنى دارمى 1 – توم، 78 - بەت، ئالبانى سەھىھ دەپ باھالىغان، مۇشكاتنىڭ ئىزاھاتى 1 – توم، 68 -بەت) ھەرھالدا، ھازىر قىيامەتكىچە ئەگىشىش ۋاجىپ بولغان پەيغەمبەر پەقەت مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامدۇر. ئەمدى نىجاتلىق قايسىبىر پېشىۋاغا قارىغۇلارچە ئەگىشىش ياكى بىرەر بۇزرۇكۋارغا بەيئەت قىلىشتا ئەمەس، پەقەت مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامغا ئىتائەت قىلىشقا باغلىقتۇر. مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامدىن باشقا ھېچقايسى پەيغەمبەرنىڭ پەيغەمبەرلىكى ئەمدى ئاقمايدىغان تۇرسا، باشقىلارغا شەرتسىز ئىتائەت قىلىش قانداقمۇ زۆرۈر بولسۇن؟ " اِصۡرٌ " دېگەن ئەھدە ۋە زىممە دېگەن مەنىدە.

فَمَن تَوَلَّىٰ بَعۡدَ ذَٰلِكَ فَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡفَٰسِقُونَ ٨٢ أَفَغَيۡرَ دِينِ ٱللَّهِ يَبۡغُونَ وَلَهُۥٓ أَسۡلَمَ مَن فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ طَوۡعٗا وَكَرۡهٗا وَإِلَيۡهِ يُرۡجَعُونَ ٨٣ قُلۡ ءَامَنَّا بِٱللَّهِ وَمَآ أُنزِلَ عَلَيۡنَا وَمَآ أُنزِلَ عَلَىٰٓ إِبۡرَٰهِيمَ وَإِسۡمَٰعِيلَ وَإِسۡحَٰقَ وَيَعۡقُوبَ وَٱلۡأَسۡبَاطِ وَمَآ أُوتِيَ مُوسَىٰ وَعِيسَىٰ وَٱلنَّبِيُّونَ مِن رَّبِّهِمۡ لَا نُفَرِّقُ بَيۡنَ أَحَدٖ مِّنۡهُمۡ وَنَحۡنُ لَهُۥ مُسۡلِمُونَ ٨٤

كىمكى شۇنىڭدىن كېيىن (مەزكۇر ئەھدىدىن) يۈز ئۆرۈيدىكەن، مۇنداقلار ئاللاھنىڭ ئىتائىتىدىن (ئىماندىن) چىققۇچىلاردۇر① [82]. ئاسمانلاردىكىلەر ۋە زېمىندىكىلەر ئىختىيارىي ۋە ئىختىيارسىز رەۋىشتە ئاللاھقا بويسۇنۇۋاتقان تۇرسا، ئۇلار (يەنى يەھۇدىيلار ۋە ناسارالار) ئاللاھنىڭ دىنىدىن (يەنى ئىسلام دىنىدىن) باشقا دىننى تىلەمدۇ؟② ئۇلار (قىيامەت كۈنى) ئاللاھنىڭ دەرگاھىغا قايتۇرۇلىدۇ (شۇ چاغدا ھەركىمگە ئەمەلىگە يارىشا مۇكاپات ياكى جازا بېرىلىدۇ) [83]. (ئى پەيغەمبەر! ئۇلارغا) ئېيتقىنكى، «بىز ئاللاھقا ئىمان ئېيتتۇق، بىزگە نازىل قىلىنغانغا (يەنى قۇرئانغا)، ئىبراھىمغا، ئىسمائىلغا، ئىسھاققا، يەئقۇبقا ۋە ئۇنىڭ ئەۋلادلىرىغا بېرىلگەن (سەھىپىلەر)گە، مۇساغا بېرىلگەنگە (يەنى تەۋراتقا)، ئىيساغا بېرىلگەنگە (يەنى ئىنجىلغا) ۋە پەيغەمبەرلەرگە پەرۋەردىگارى تەرىپىدىن بېرىلگەنگە (يەنى كىتابلارغا) ئىمان ئېيتتۇق③، (ئىمان ئېيتىشتا) ئۇلارنىڭ ھېچبىرىنى ئايرىۋەتمەيمىز (يەنى ئۇلارنىڭ بەزىسىگە ئىمان ئېيتىپ، بەزىسىنى ئىنكار قىلمايمىز)، بىز ئاللاھقا بويسۇنغۇچىلارمىز» [84].

① بۇ ئايەت ئەھلى كىتاب )يەھۇدىيلار ۋە ناسارالار ( ۋە باشقا دىندىكىلەرگە بىر ئاگاھلاندۇرۇش بولۇپ، مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامغا پەيغەمبەرلىك كەلگەندىن كېيىن ئۇنىڭغا ئىمان ئېيتماي، ئۆزلىرىنىڭ دىنلىرىدا تۇرېۋېلىش ئاللاھ تائالا پەيغەمبەرلەر ئارقىلىق ھەر ئۈممەتتىن ئالغان ئەھدىگە خىلاپتۇر. بۇ ئەھدىگە خىلاپلىق قىلىش كۇفرىلىقتۇر. «ئىتائەتتىن چىققۇچىلار» بۇ يەردە كاپىرلار دېگەن مەنىدە، چۈنكى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ پەيغەمبەرلىكىنى ئىنكار قىلىش ئىتائەتتىن چىققانلىقلا ئەمەس بەلكى كۇفرىلىقنىڭ دەل ئۆزىدۇر. ئىمام قۇرتۇبى بۇ يەردىكى ‏﴿ الۡفٰسِقُوۡنَ ﴾نى ئىماندىن چىققۇچىلار دەپ تەپسىر قىلغان.

② ئاسمانلاردىكى ۋە زېمىندىكى ھېچنەرسە، ئىختىيارىي ۋە ئىختىيارسىز رەۋىشتە، ئاللاھنىڭ ئىرادە ۋە قۇدرەت دائىرىسىدىن چىقىپ كېتەلمەيدىغان تۇرسا، سىلەر نېمىشقا ئىسلامنى قوبۇل قىلىشتىن قاچىسىلەر؟ تۆۋەندىكى ئايەتلەردە ئىمان كەلتۈرۈشتىكى پىرىنسىپ (ھەربىر پەيغەمبەر ۋە ساماۋى كىتابقا ئايرىماستىن ئىمان كەلتۈرۈشنىڭ زۆرۈرلىكى) بايان قىلىنىپ، دېيىلىۋاتىدۇكى، ئىسلام دىنىدىن باشقا ھەر قانداق بىر دىن قوبۇل قىلىنمايدۇ، باشقا دىنغا ئەگەشكۈچىلەر زىياندىن باشقا ھېچنەرسىگە ئېرىشەلمەيدۇ.

③ يەنى بىز بارلىق راست پەيغەمبەرلەرگە ئۆز ۋاقتىدا ئاللاھ تەرەپتىن ئەۋەتىلگەن ئىدى دەپ ئىمان ئېيتتۇق، يەنە ئۇلارغا چۈشۈرۈلگەن كىتابلار ۋە سەھىپىلەرگىمۇ ھەقىقەتەن ئاللاھ تائالا ئاسماندىن چۈشۈرگەن كىتابلار دەپ ئىمان ئېيتتۇق. دېمەك شۇنداق ئىمان ئېيتىش زۆرۈردۇر. ھازىر پەقەت قۇرئان كەرىمگىلا ئەمەل قىلىشقا بولىدۇ، چۈنكى قۇرئان كەرىم ئىلگىرىكى كىتابلارنى ئەمەلدىن قالدۇرىۋەتكەندۇر.

وَمَن يَبۡتَغِ غَيۡرَ ٱلۡإِسۡلَٰمِ دِينٗا فَلَن يُقۡبَلَ مِنۡهُ وَهُوَ فِي ٱلۡأٓخِرَةِ مِنَ ٱلۡخَٰسِرِينَ ٨٥ كَيۡفَ يَهۡدِي ٱللَّهُ قَوۡمٗا كَفَرُواْ بَعۡدَ إِيمَٰنِهِمۡ وَشَهِدُوٓاْ أَنَّ ٱلرَّسُولَ حَقّٞ وَجَآءَهُمُ ٱلۡبَيِّنَٰتُۚ وَٱللَّهُ لَا يَهۡدِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلظَّٰلِمِينَ ٨٦ أُوْلَٰٓئِكَ جَزَآؤُهُمۡ أَنَّ عَلَيۡهِمۡ لَعۡنَةَ ٱللَّهِ وَٱلۡمَلَٰٓئِكَةِ وَٱلنَّاسِ أَجۡمَعِينَ ٨٧ خَٰلِدِينَ فِيهَا لَا يُخَفَّفُ عَنۡهُمُ ٱلۡعَذَابُ وَلَا هُمۡ يُنظَرُونَ ٨٨ إِلَّا ٱلَّذِينَ تَابُواْ مِنۢ بَعۡدِ ذَٰلِكَ وَأَصۡلَحُواْ فَإِنَّ ٱللَّهَ غَفُورٞ رَّحِيمٌ ٨٩ إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ بَعۡدَ إِيمَٰنِهِمۡ ثُمَّ ٱزۡدَادُواْ كُفۡرٗا لَّن تُقۡبَلَ تَوۡبَتُهُمۡ وَأُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلضَّآلُّونَ ٩٠

كىمكى ئىسلامدىن باشقا دىننى ئىزەيدىكەن، ئۇ دىن ئۇنىڭدىن ھەرگىز قوبۇل قىلىنمايدۇ، ئۇ ئادەم ئاخىرەتتە زىيان تارتقۇچىلاردىن بولىدۇ [85]. ئىمان ئېيتقاندىن كېيىن، پەيغەمبەرنىڭ ھەق ئىكەنلىكىگە گۇۋاھلىق بەرگەندىن كېيىن ۋە ئۆزلىرىگە روشەن دەلىللەر كەلگەندىن كېيىن كاپىر بولغان قەۋمنى ئاللاھ قانداقمۇ ھىدايەت قىلسۇن؟! ئاللاھ (بۇنداق) زالىم قەۋمنى ھىدايەت قىلمايدۇ [86]. ئەنە شۇلارنىڭ جازاسى ئاللاھنىڭ، پەرىشتىلەرنىڭ ۋە ئىنسانلارنىڭ ھەممىسىنىڭ لەنىتىگە ئۇچراشتۇر [87]. ئۇلار دوزاختا مەڭگۈ قالىدۇ. ئازاب ئۇلاردىن يېنىكلىتىلمەيدۇ ۋە كېچىكتۈرۈلمەيدۇ [88]. پەقەت (كۇفرىلىقتىن) كېيىن تەۋبە قىلغانلار ۋە (ئەمەللىرىنى) تۈزەتكەنلەر بۇنىڭدىن مۇستەسنا. ئاللاھ (مۇنداقلارغا) مەغپىرەت قىلغۇچىدۇر ۋە مېھرىباندۇر① [89]. شۈبھىسىزكى، ئىمان ئېيتقاندىن كېيىن كاپىر بولغان②، ئاندىن كاپىرلىقتا تېخىمۇ چىڭ تۇرغانلارنىڭ (سەكراتقا چۈشكەندە قىلغان) تەۋبىسى ھەرگىز قوبۇل قىلىنمايدۇ③. ئەنە شۇلار گۇمراھلاردۇر [90].

① ھەدىسلەردە بايان قىلىنىشىچە، ئەنسارلاردىن بىر مۇسۇلمان مۇرتەد بولۇپ، مۇشرىكلارغا قوشۇلۇپ كەتكەن. لېكىن تېزلا پۇشايمان قىلغان. ئۇ ساھابىلەر ئارقىلىق پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا ئەلچى ئەۋەتىپ، تەۋبە قىلسام، تەۋبەم قوبۇل بولامدۇ؟ دەپ سورىغان، شۇ ۋاقىتتا بۇ ئايەت نازىل بولغان. (سۈنەنى نەسائى 4073 - ھەدىس، سەھىھى ئىبنى ھىببان 10 – توم، 329 - بەت، ئەلمۇستەدرىك لىلھاكىم 4 – توم، 366 - بەت) بۇ ئايەتلەردىن ئومۇمەن مۇرتەدنىڭ جازاسىنىڭ ناھايىتى قاتتىق بولىدىغانلىقى مەلۇم بولىدۇ. چۈنكى ئۇ ھەقنى تونۇغاندىن كېيىن جاھىللىق بىلەن ھەددىدىن ئېشىپ، ھەقتىن يۈز ئۆرۈگەن بولىدۇ. ئەمما كىمكى چىن دىلىدىن سەمىمىي تەۋبە قىلىپ، قىلمىشىنى تۈزەتسە، ئاللاھ تائالا مەغپىرەت قىلغۇچى ۋە ناھايىتى مېھرىباندۇر، ئۇنىڭ تەۋبىسى قوبۇل قىلىنىشقا لايىقتۇر.

② بۇ ئايەتتە مۇرتەد بولغاندىن كېيىن تەۋبە قىلمىغان ۋە كاپىر ھالەتتە ۋاپات بولغانلارنىڭ جازاسى بايان قىلىنىۋاتىدۇ.

③ بۇنىڭدىن سەكراتتا تۇرۇپ، ئۆلۈش ئالدىدا قىلغان تەۋبە كۆزدە تۇتۇلىدۇ. بولمىسا، تەۋبىنىڭ دەرۋازىسى ھەممىگە ھەر ۋاقىت ئوچۇق تۇرىدۇ. بۇنىڭدىن ئىلگىرىكى ئايەتتىمۇ تەۋبىنىڭ قوبۇل بولىشىغا دەلىل باردۇر. ئۇنىڭدىن باشقا يەنە قۇرئان كەرىمدە ئاللاھ تائالا تەۋبە قىلىشنىڭ ئەھمىيىتىنى ۋە تەۋبىنى قوبۇل قىلىدىغانلىقىنى تەكرار بايان قىلغان: ﴿ ئاللاھ بەندىلىرىدىن تەۋبىنى قوبۇل قىلىدۇ ﴾. (سۈرە شۇرا 25‏ - ئايەت) ﴿ ئۇلار (يەنى تەۋبە قىلغۇچىلار) ئاللاھنىڭ ئۆز بەندىلىرىنىڭ تەۋبىسىنى قوبۇل قىلىدىغانلىقىنى، (خالىس نىيەتلىك كىشىلەرنىڭ) سەدىقىسىنى قوبۇل قىلىدىغانلىقىنى ۋە ئاللاھنىڭ تەۋبىنى بەكمۇ قوبۇل قىلىدىغانلىقىنى، ناھايىتى مېھرىبان ئىكەنلىكىنى بىلمەمدۇ؟ ﴾. (سۈرە تەۋبە 104‏ - ئايەت) ھەدىسلەردىمۇ بۇ مەزمۇن ناھايىتى ئوچۇق بايان قىلىنغان. شۇنىڭ ئۈچۈن بۇ ئايەت ئاخىرىقى نەپەستە (سەكراتتا) تەۋبە قىلسا قوبۇل بولمايدىغانلىقىنى كۆرسىتىدۇ. يەنە بىر ئايەتتە مۇنداق كەلگەن: ﴿ داۋاملىق يامان ئىشلارنى قىلىپ بېشىغا ئۆلۈم كەلگەن چاغدا، ئەمدى تەۋبە قىلدىم، دېگۈچىلەرنىڭ تەۋبىسى ۋە كاپىر پېتى ئۆلگۈچىلەرنىڭ تەۋبىسى (يەنى ئۆلۈم ئالدىدا ئىمان ئېيتتىم دېگۈچىلەرنىڭ ئىمانى) قوبۇل قىلىنمايدۇ ﴾. (سۈرە نىسا 18‏ - ئايەت) يەنە بىر ھەدىستە پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇنداق دېگەن: «جان ھەلقۇمغا كەلمىگۈچە ئاللاھ تائالا بەندىنىڭ تەۋبىسىنى قوبۇل قىلىۋېرىدۇ». يەنى جان چىقىدىغان چاغدا تەۋبە قىلسا، قوبۇل قىلىنمايدۇ. (مۇسنەدى ئەھمەد 2 – توم، 132 - بەت، سۈنەنى تىرمىزى 3537 - ھەدىس، سەھىھۇلجامىئ ئەسسەغىر 1 – توم، 386 - بەت)

إِنَّ ٱلَّذِينَ كَفَرُواْ وَمَاتُواْ وَهُمۡ كُفَّارٞ فَلَن يُقۡبَلَ مِنۡ أَحَدِهِم مِّلۡءُ ٱلۡأَرۡضِ ذَهَبٗا وَلَوِ ٱفۡتَدَىٰ بِهِۦٓۗ أُوْلَٰٓئِكَ لَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ وَمَا لَهُم مِّن نَّٰصِرِينَ ٩١

شۈبھىسىزكى، كاپىر بولغان ۋە (تەۋبە قىلماستىن) كاپىر پېتى ئۆلگەنلەرنىڭ ھېچبىرىدىن يەر يۈزى تولغۇدەك ئالتۇن فىدىيە بەرسىمۇ قوبۇل قىلىنمايدۇ، ئەنە شۇلارغا قاتتىق ئازاب بار، ئۇلارغا (ئۇلارنى ئاللاھنىڭ ئازابىدىن قۇتقۇزىدىغان) ھېچبىر مەدەتكار بولمايدۇ① [91].

① پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام مۇنداق دېگەن: «ئاللاھ تائالا دوزاختىكى كىشىلەردىن بىر كىشىنى كەلتۈرۈپ ئۇنىڭغا: ئى ئادەم بالىسى! سەن زېمىن تولغۇدەك ئالتۇن فىدىيە بېرىپ، دوزاخنىڭ ئازابىدىن قوتۇلۇشنى ياقتۇرامسەن؟ دەيدۇ. ئۇ: ئى پەۋەردىگارىم! ئەلۋەتتە ياقتۇرىمەن، دەيدۇ. ئاللاھ تائالا ئۇنىڭغا: يالغان ئېيتتىڭ، مەن سەندىن دۇنيادا ئۇنىڭدىن ئازراق ۋە يەڭگىلراقنى سورىسام سەن (ئۇنى) قىلمىدىڭ، دەيدۇ. شۇنىڭ بىلەن (ئۇنى) دوزاخقا قايتۇرىدۇ». (سەھىھۇل بۇخارى 6557 - ھەدىس( يەنى سەندىن ماڭا شېرىك كەلتۈرمەسلىكىنى سورىغان، ئەمما سەن شېرىكتىن يانمىدىڭ. بۇنىڭدىن مەلۇم بولدىكى، كاپىر ئۈچۈن دوزاختا مەڭگۈلۈك ئازاب بولىدۇ، ئەگەر ئۇ دۇنيادا بىر قىسىم ياخشى ئىشلارنى قىلغان بولسىمۇ، كاپىر بولغانلىقى ئۈچۈن ئۇنىڭ ئەمەللىرى ئېتىبارغا ئېلىنمايدۇ. مەسىلەن: ھەدىستە ساھابىلەر پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامدىن: قۇللارنى ئازات قىلىدىغان، غېرىپ - مىسكىنلەرگە خەير - ساخاۋەت قىلىدىغان مېھماندوست ئابدۇللاھ ئىبنى جەدئان دېگەن (كاپىرنىڭ) قىلغان ياخشىلىقلىرى ئۇنىڭغا مەنپەئەت قىلامدۇ؟ دەپ سورىغاندا. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام: «ياق، چۈنكى، ئۇ: بىرەر كۈنمۇ (يەنى بىرەر قېتىممۇ) ئى پەرۋەردىگارىم! قىيامەت كۈنى مېنىڭ خاتالىقلىرىمنى كەچۈرگىن دەپ باقمىغان» دەپ جاۋاب بەردى. )سەھىھ مۇسلىم، 214 - ھەدىس( شۇنىڭدەك ئۇ يەردە ئەگەر بىر ئادەم يەر يۈزىگە تولغۇدەك ئالتۇن فىدىيە بېرىپ، دوزاخنىڭ ئازابىدىن قۇتۇلۇشنى خالىسىمۇ، مۇمكىن بولمايدۇ. سەۋەبى: بىرىنچىدىن ئۇ يەردە ھېچكىمدە ئۇنداق بايلىق بولمايدۇ، ئەگەر بىر ئادەمدە يەر شارىغا تولغۇدەك خەزىنە بار دەپ پەرەز قىلغان تەقدىردىمۇ، ئۇنى بېرىپ دوزاخنىڭ ئازابىدىن قۇتۇلۇش مۇمكىن بولمايدۇ، چۈنكى ئۇ يەردە تۆلەم ياكى فىدىيە قوبۇل قىلىنمايدۇ. يەنە بىر ئايەتتە ئاللاھ تائالا مۇنداق دەيدۇ: ﴿ ھېچ كىشىنىڭ فىدىيىسى قوبۇل قىلىنمايدىغان، ھېچ كىشىنىڭ شاپائىتى پايدا قىلمايدىغان، ئۇلارغا (يەنى كاپىرلار ۋە گۇناھكارلارغا) ياردەم قىلىنمايدىغان كۈندىن قورقۇڭلار ﴾. (سۈرە بەقەرە 123‏ - ئايەت) ﴿ ئېلىم – سېتىممۇ، دوستلۇقمۇ بولمايدىغان (يەنى ئەسقاتمايدىغان) كۈن كېلىشتىن بۇرۇن، بىز بەرگەن مال – مۈلۈكتىن يوشۇرۇن ۋە ئاشكارا يوسۇندا سەدىقە قىلسۇن ﴾. (سۈرە ئىبراھىم 31‏ - ئايەت)